نشست علمی «حوزه پیشرو و سرآمد در دانشهای تخصصی؛ تفسیر، حدیث، کلام و روانشناسی» با حضور جمعی از اساتید برجسته حوزه و پژوهشگران علوم اسلامی، روز یکشنبه ۳ خردادماه در پژوهشگاه قرآن و حدیث قم برگزار شد. در این نشست، ابعاد مختلف «حوزه پیشرو» از منظر دانشهای بنیادین حوزوی مورد بررسی قرار گرفت و سخنرانان به تبیین الزامات، چالشها و افقهای آینده حوزه علمیه در مسیر تمدنسازی اسلامی پرداختند.
از بازخوانی گذشته تا افق تمدنی آینده
محور مشترک سخنان اساتید، عبور از «مرحله انباشت دانش» به «مرحله تولید دانش تمدنی» بود. بر اساس این نگاه، حوزه علمیه دیگر صرفاً نهاد حفظ و انتقال میراث نیست، بلکه باید به نهادی تبدیل شود که توانایی نظامسازی، پاسخگویی به مسائل نو و تولید تمدن نوین اسلامی را داشته باشد.
در این چارچوب، چهار رکن اساسی مورد تأکید قرار گرفت:
قرآن و حدیث به عنوان منابع بنیادین
جامعه و انسان معاصر به عنوان میدان مسئله
اجتهاد و تفقه به عنوان روش
تمدن اسلامی به عنوان افق نهایی
حدیث؛ از منبع تاریخی تا موتور تولید اندیشه تمدنی
استاد سیّد محمّدکاظم طباطبایی با تأکید بر جایگاه حدیث، آن را «قلب تپنده تولید فکر اسلامی» دانست و تصریح کرد که نگاه به حدیث باید از سطح یک منبع تاریخی فراتر رفته و به عنوان چشمهای زنده برای استنباط نظامهای اجتماعی و تمدنی مورد توجه قرار گیرد.
وی با نقد وضعیت موجود، چند خلأ اساسی را مطرح کرد:
غلبه نگاه فقهمحور بر حدیث و فقدان استقلال علمی آن
ضعف جدی در «فقهالحدیث» و نبود دانش اصولی مستقل در این حوزه
کمرنگ بودن آموزش حدیث در نظام آموزشی حوزه
نبود پژوهشکدههای تخصصی در حوزههای موضوعی حدیث
ضعف در بهرهگیری از فناوریهای نوین، بهویژه هوش مصنوعی
او راهکارهایی همچون تأسیس دانش اصول فقهالحدیث، توسعه آموزش حدیثمحور، و حرکت به سوی نظامسازی حدیثی را از الزامات حوزه پیشرو دانست.
تفسیر قرآن؛ ضرورت روشمندی و جهتگیری اجتماعی
دکتر محمّدکاظم رحمانستایش با تمرکز بر حوزه تفسیر، بر غلبه نگاه اجتماعی و تمدنی به قرآن تأکید کرد. وی با اشاره به سنت تفسیری معاصر، بهویژه رویکردهای اجتماعی، خاطرنشان کرد که هدف اصلی، «آوردن قرآن به صحنه زندگی» است.
وی دو چالش مهم را در این حوزه برجسته کرد:
فقدان روشهای منسجم و استاندارد در پژوهشهای قرآنی
کمبود مهارتهای عملی در کنار آموزشهای نظری
از نظر او، بدون تقویت بنیانهای روششناختی و مهارتی، امکان تولید دانش کارآمد قرآنی و پاسخگویی به نیازهای تمدنی وجود نخواهد داشت. همچنین، وی بر ضرورت تخصصگرایی واقعی و تربیت نیروهای عمیق و متمرکز در حوزههای خاص تأکید کرد.
کلام؛ ستون بنیادین پاسخگویی و نظامسازی فکری
دکتر محمّدتقی سبحانی با تحلیل «بیانیه حوزه پیشرو»، دانش کلام را یکی از ارکان اساسی حوزه آینده معرفی کرد. وی نشان داد که در پنج مأموریت کلان حوزه—از تولید علم تا تمدنسازی—نقش کلام بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم حضور دارد.
به اعتقاد او، کلام جدید باید:
قدرت پاسخگویی به شبهات معاصر را داشته باشد
توانایی تبیین مبانی نظری نظامهای اجتماعی و سیاسی را پیدا کند
در عرصه جهاد فکری و مقابله با سکولاریسم نقشآفرین باشد
زیرساختهای نظری تمدن نوین اسلامی را فراهم آورد
وی تأکید کرد که اگر مطالبات مطرحشده در این بیانیه بهدرستی در دانش کلام پیادهسازی شود، این دانش وارد «نقطه عطف تاریخی» خواهد شد.
علوم انسانی اسلامی؛ از تئوریپردازی تا حل مسائل واقعی جامعه
دکتر عبّاس پسندیده با رویکردی کاربردی، بر ضرورت گذار از «دانش توصیفی» به «دانش تبیینی و مسئلهمحور» تأکید کرد. وی بیان داشت که حوزه علمیه در مرحله جدید باید بتواند پدیدههای اجتماعی و روانی را تئوریزه و تبیین علمی کند.
او با ذکر نمونههایی از مسائل واقعی جامعه، مانند:
انسجام اجتماعی در شرایط بحران
مفهوم قدرت در نظام اسلامی
تحلیل فتنهها
مدیریت فشارهای روانی
نشان داد که نظریههای موجود علوم انسانی پاسخگوی این مسائل نیستند و منابع دینی ظرفیت بالایی برای تولید نظریه دارند، اما این ظرفیت هنوز بالفعل نشده است.
به باور او، دو مأموریت اصلی حوزه در این زمینه عبارت است از:
تئوریزهکردن معارف دینی
کاربردیسازی آنها برای حل مسائل زندگی مردم
نگاه تمدنی؛ حلقه مفقوده پژوهشهای حوزوی
در جمعبندی پایانی، استاد برنجکار با تأکید بر «نگاه تمدنی»، آن را روح حاکم بر تمامی تحولات مورد نیاز حوزه دانست. وی تصریح کرد که تفاوت نگاه تمدنی با رویکردهای گذشته در این است که:
پژوهشها نباید صرفاً فردی و مسئلهمحور محدود باشند، بلکه باید در نهایت به حل مسائل جامعه و پیشبرد تمدن اسلامی منتهی شوند.
وی همچنین بر ضرورت همافزایی نهادهای علمی حوزه و حرکت شبکهای برای تولید دانش، نظریه، الگو و محصول تأکید کرد.
این نشست نشان داد که «حوزه پیشرو» مفهومی چندبعدی است که تحقق آن مستلزم تحولاتی بنیادین در ساختار علمی، آموزشی و پژوهشی حوزه علمیه است. مهمترین این تحولات عبارتند از:
گذار از انباشت دانش به تولید دانش تمدنی
حرکت از مطالعه متن به حل مسئله
ارتقای روشمندی، تخصصگرایی و مهارتآموزی
توسعه نظریهپردازی بر پایه قرآن و حدیث
تقویت ارتباط با جامعه و نیازهای واقعی آن
ایجاد همافزایی میان نهادهای علمی حوزه
در مجموع، این نشست را میتوان گامی مهم در جهت بازتعریف مأموریتهای حوزه علمیه در عصر تمدنسازی اسلامی دانست؛ مسیری که تحقق آن نیازمند عزم جدی، برنامهریزی دقیق و تحول در نگرشها و ساختارهاست.
صوت سخنرانی اساتید
دکتر رضا برنجکار
دکتر محمّدتقی سبحانی
استاد سیّد محمّدکاظم طباطبایی
دکتر محمّدکاظم رحمانستایش
دکتر عبّاس پسندیده
