آیین افتتاحیه دوازدهمین سال تحصیلی مرکز تخصصی معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام) برگزار شد
در ابتدای این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر رضا برنجکار ضمن خیرمقدم به اساتید و دانش‌پژوهان و گرامیداشت حضور آیتالله علیدوست، به تشریح جایگاه و ساختار کلان مؤسسه پرداخت و گفت: مؤسسه معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام) مجموعه‌ای جامع است که دو بال اصلی دارد؛ بخش آموزش که در قالب «مرکز تخصصی معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام)» فعال است و بخش پژوهش که در چارچوب «پژوهشکده معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام)» سامان یافته است. در پژوهشکده گروه‌های بنیادینی همچون فقه العقاید، روش‌شناسی و حدیث فعالیت دارند که ساختاری متناظر و هم‌افزا با رشته‌های آموزشی دارند.
دکتر برنجکار با ارائه کارنامه ۱۲ ساله مرکز تخصصی معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام) اعلام کرد:
- توسعه رشته‌ها و مقاطع: پذیرش این مرکز از سال ۱۳۹۴ با رشته «کلام امامیه» در مقطع سطح ۳ آغاز شد و امسال دوازدهمین دوره آن دایر می‌گردد. از سال ۱۳۹۹ مقطع سطح ۴ کلام امامیه (گرایش مبدأ و معاد) اجرا شد که تاکنون ۵ دوره پذیرش داشته است. رشته سطح ۳ کلام جدید و سطح ۳ علوم حدیث از سال ۱۴۰۰، رشته تخصصی حدیث با گرایش اعتبارسنجی (رجال الحدیث) از سال ۱۴۰۱، و رشته کلام امامیه با گرایش تاریخ و مکاتب کلامی از سال ۱۴۰۲ راه‌اندازی و تثبیت شده‌اند.
- آمار داوطلبان و دانش‌پژوهان: طی این ۱۲ سال، از میان ۱۳۵۱ نفر ثبت‌نام‌کننده، ۴۰۲ نفر پذیرش نهایی شده‌اند. از این تعداد، ۲۶۱ نفر فارغ‌التحصیل دوره آموزشی شده و به مرحله تدوین پایان‌نامه رسیده‌اند و تاکنون ۲۲ نفر موفق به دفاع رسمی از پایان‌نامه و رساله خود گردیده‌اند.
- توسعه جغرافیایی دوره‌ها: علاوه بر شهر مقدس قم، رشته‌های تخصصی مرکز در شهرهای اصفهان، یزد، گرگان و خرمشهر نیز به اجرا درآمده است.
- پیوند راهبردی کلام و حدیث: ورود مرکز به علوم حدیث و رجال ناشی از این ضرورت بود که کلام مطلوب، کلامی اجتهادی و متکی بر عقل، کتاب و سنت است و نمی‌توان بدون اشراف بر اعتبارسنجی روایات، وظیفه بنیادین «فهم و دفاع از دین» را به سرانجام رساند.
آیتالله علیدوست: واکاوی اسباب ده‌گانه مهجوریت قرآن و ضرورت هم‌نشینی عقل و نصوص
در بخش اصلی این مراسم، حضرت آیتالله ابوالقاسم علیدوست به ایراد سخن پرداختند و با تأکید بر اینکه از ظرفیت دو میراث سترگ قرآن و سنت آن‌چنان که بایسته است بهره نگرفته‌ایم، اظهار داشتند: ما جایگاه واقعی قرآن را نه فقط در فقه، بلکه در اجتهاد به معنی الاعم و کلان گزاره‌های دین قرار نداده‌ایم.
ایشان با اشاره به پژوهش در دست تدوین خود با عنوان «فقه و قرآن»، به تشریح اسباب ده‌گانه مهجوریت قرآن و حفره‌های نظری در کشف و تفسیر گزاره‌های وحیانی پرداختند:
- کنار زدن اهل‌بیت (علیهم‌السلام): فاصله انداختن میان عترت طاهره و قرآن که به تفسیر نادرست یا توقف در فهم آیات انجامید.
- اخباری‌گری در حد بسنده به اخبار: جریان فکری که عقل و اصول فقه را کنار زد. برخی اخباری‌ها حتی تمسک به ظاهر سوره توحید را بدون ورود روایت جایز نمی‌دانستند، و در فوائد طوسیه تصریح شده که ظواهر اکثر یا کل قرآن متعارض است و ابزاری برای حل آن نداریم. امروز نیز کسانی هستند که اصولی سخن می‌گویند اما کاملاً اخباری فکر و فتوا می‌دهند.
- عدم قبول اطلاقات و عمومات قرآن برای پدیده‌های نوپدید: موانع نظری که موجب شد عده‌ای به جای تمسک به عمومات قرآن، ۹۵ درصد استنباط را با اصول عملیه پیش ببرند. در نقطه مقابل، روشنفکران نیز با ادعای تخته‌بند بودن آیات به زمان و مکان، قرآن را از پاسخگویی به مسائل نو بازمی‌دارند.
- فاقد نظام دانستن قرآن: نگاه اتمیک و جزیره‌ای به آیات و روایات و انکار وجود نظامات سیاسی، اقتصادی و خانوادگی در قرآن، در حالی که ظرفیت نظام‌سازی قرآن از روایات بسیار عمیق‌تر است.
- عدم توجه به آیات مبین اهداف عالی شریعت و مقاصد: غفلت از آیاتی که مقاصد بعثت، عدالت و تربیت را بیان می‌کنند؛ تا جایی که عده‌ای شریعت را جدا از اخلاق پنداشته و عدل الهی را تنها به تکوین منحصر دانسته‌اند.
- توهم تحریف قرآن؛
- حاکمیت بخشیدن افراطی به سیاق‌های صوری؛
- انحصار ظهورات به مخاطبان نخستین عصر نزول، که هر یک ضربه‌ای بر استفاده از نصوص قرآنی وارد ساخت.
- عدم عادت به ارجاع نخستین به قرآن: فقها و متکلمان نوعاً در آغاز مسائل به سراغ روایات می‌روند و قرآن مرجع اول نیست؛ در حالی که بسیاری از قواعد بزرگ مانند «الاسلام یجبّ ما قبله» ریشه قرآنی دارند.
استاد برجسته حوزه علمیه قم در ادامه به آسیب‌شناسی کار با اخبار و روایات پرداختند و خاطرنشان ساختند: افراط در اخذ مفرطانه به اخبار و تصحیح نامحدود روایات، زمینه را برای تفریط روشنفکرانه و نوعی «تراث‌سوزی نرم» آماده کرد؛ دیدگاهی که روایات را به زباله‌دان یا نخی در پوست سیاه تشبیه می‌کند. راهکار صحیح، حاکمیت نصوص در کنار عقل قطعی و عرضه اخبار بر قرآن است. در میراث ما بیش از ۱۰ روایت معتبر تصریح دارند که هر روایتی که مخالف عقول قطعی یا مخالف کتاب و سنت بود را کنار بگذارید.
آیتالله علیدوست در پایان، جایگاه پژوهشگران مرکز تخصصی معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را ستودند و یادآور شدند: کار شما اجتهاد به معنی الاعم در عرصه‌های خلقت، نجات، انسان‌شناسی و معارف کلان است و نباید تصور کرد پیشینیان تمام مباحث را تمام کرده‌اند؛ بلکه کار روی زمین‌مانده بسیار است و جامعه و دنیای امروز تشنه این معارف است.
تحولات آموزشی سال تحصیلی جدید و پروژه‌های بنیادین پژوهشکده
در بخش دیگری از آیین افتتاحیه، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر امیرحسین قنبرزاده، معاون آموزش مرکز تخصصی معارف اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، به تشریح برنامه‌های راهبردی سال تحصیلی جدید پرداخت:
- تجمیع دروس آموزشی در دو سال: سرفصل‌های مقطع به گونه‌ای بازتنظیم شده است که دروس رسمی به جای سه سال در دو سال پایان یابد و سال سوم تماماً به نگارش پایان‌نامه اختصاص پیدا کند.
- راه‌اندازی هسته‌های آموزشی-پژوهشی کارگاهی: برنامه‌ریزی برای اجرای حداقل ۳ هسته علمی با حضور حلقه‌های ۶ نفره از طلاب و زیر نظر استاد راهنما طی ۶ ماه تا یک سال، با هدف پرخوانی منابع، مهارت‌افزایی و تولید مقاله یا پایان‌نامه مستقل.
- دو عدد از مهمترین پروژه‌های پژوهشکده معارف: پیشبرد «موسوعة احادیث اعتقادی شیعه» (دسته‌بندی موضوعی تمام روایات فقهی و غیرفقهی پیرامون باورها در هفت ساحت اصلی) و پروژه راهبردی «اصول فقه العقاید» (طراحی دستگاه و منطق استنباط ویژه گزاره‌های اعتقادی با حضور پژوهشگران مسلط بر درس خارج و کلام).
تجلیل از برترین‌های علمی و انضباطی دوره‌ها
پایان‌بخش این مراسم، آیین تقدیر و اعطای جوایز به طلاب ممتاز دوره‌های مختلف بود که بر پایه ارزیابی جامع معدل، حضور مستمر، انضباط آموزشی و فعالیت‌های کلاسی انتخاب شده بودند:
- حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی خیاطیان یزدی (دوره سطح ۴ کلام امامیه – گرایش مبدأ و معاد)
- جناب آقای علی پرنلو (دوره پنجم سطح ۴ کلام امامیه – گرایش مبدأ و معاد)
- جناب آقای محسن ضیایی‌پور (دوره دوم سطح ۴ رجال الحدیث)
- حجت‌الاسلام والمسلمین سید محمد مهدی آیت‌اللهی (دوره دهم سطح ۳ کلام امامیه)
- جناب آقای رسول احدی دولق (دوره یازدهم سطح ۳ کلام امامیه)
- جناب آقای محمد جواد باقریان محمودآبادی (دوره سطح ۳ علوم حدیث)
