تشریح جزئیات، اهداف و منشورات نکوداشت بیستمین سالگرد ارتحال فقیه وارسته حوزه خراسان
گفت‌وگوی تفصیلی با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد الهی خراسانی، دبیر اجرایی همایش «گوهر فضیلت»
همایش «گوهر فضیلت»؛ بازخوانی مکتب علمی، سلوک معنوی و کنشگری انقلابی آیت‌الله العظمی مروارید
رونمایی از یادنامه سه‌جلدی، تقریرات فقهی و معارفی در اجلاسیه نهایی مشهد
همایش علمی «گوهر فضیلت» به منظور نکوداشت مقام علمی، معنوی و اجتماعی عالم ربانی و فقیه متأله، حضرت آیت‌الله حاج میرزا حسنعلی مروارید (قدس‌سره)، پس از دو سال تمهیدات پژوهشی و برگزاری چهار نشست تخصصی در مشهد مقدس، با برپایی نشست مقدماتی در شهر مقدس قم و سپس اجلاسیه نهایی در حرم مطهر رضوی به ایستگاه پایانی می‌رسد. در این گفت‌وگوی تفصیلی، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد الهی خراسانی، دبیر اجرایی همایش، به تشریح ضرورت‌ها، ساختار علمی، زنجیره نشست‌های تمهیدی و خروجی‌های مکتوب این رویداد پرداخته است.
خبرگزاری: با سلام و احترام؛ به عنوان مدخل گفتگو، بفرمایید ایده شکل‌گیری همایش «گوهر فضیلت» از چه زمانی آغاز شد، ارکان علمی آن چه کسانی هستند و این رویداد چه اهداف و ضرورت‌هایی را دنبال می‌کند؟
دکتر الهی خراسانی: بسم الله الرحمن الرحیم. مقدمات برگزاری این نکوداشت هم‌زمان با بیستمین سالگرد رحلت مرحوم آیت‌الله العظمی میرزا حسنعلی مروارید در سال ۱۴۰۳ کلید خورد. در گام نخست، جلسات مشورتی متعددی با جمعی از اساتید برجسته حوزه علمیه مشهد پیرامون ضرورت، چارچوب و ابعاد برگزاری نکوداشت تشکیل شد. پس از سلسله دیدارهایی با مراجع معظم، علما و شخصیت‌های شاخص علمی و دینی در مشهد، نشست خبری اعلام رسمی این نکوداشت در دی‌ماه ۱۴۰۳ برگزار گردید.
از حیث ساختار علمی، دبیر علمی این رویداد جناب حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی هستند و کمیته علمی همایش متشکل از ۱۷ نفر از اساتید تراز اول حوزه و دانشگاه در مشهد و قم است؛ بزرگوارانی نظیر حجج اسلام دکتر محمدعلی مهدوی‌راد، دکتر علی نهاوندی، عبدالرضا ایزدپناه، دکتر رضا برنجکار، حمید درایتی، محمدحسن ربانی بیرجندی، محمدمهدی معراجی، مجتبی الهی خراسانی و دیگر اساتید مبرز در این شورا حضور فعال دارند.
درباره چرایی و ضرورت برگزاری چنین رویدادی، دست‌کم سه مؤلفه بنیادین مدنظر ماست:
- احیا و نشر میراث علمی عالمان شیعه: میراث دانشی حوزه‌ها، پشتوانه معرفتی و تمدنی جهان اسلام است و غفلت از آن، هویت تاریخی ما را تضعیف می‌کند.
- صیانت از سرمایه‌های معنوی و هویت‌بخش: در عصر هجمه سنگین فرهنگی غرب و امواج تجدد، ترویج و بازخوانی زیست عالمان اصیل، مطمئن‌ترین پناهگاه برای هویت‌یابی نسل جوان حوزه و دانشگاه است.
- ترویج فضایل اخلاقی و شاخصه‌های حیات طیبه: جامعه امروز بیش از هر زمان نیازمند بازخوانی عملی تقوا، زهد، خدمت به خلق و خلوص بندگی است.
هدف غایی ما از این همایش، معرفی یکی از چهره‌های برجسته و هویت‌بخش حوزه‌های علمیه جهان تشیع و به‌طور خاص حوزه کهن خراسان، الگوسازی از شخصیت‌های جامع‌الاطراف برای نسل جوان، بهره‌برداری از سیره تربیتی و اخلاقی بزرگان در متون و نظام آموزشی حوزه، و در نهایت فرهنگ‌سازی عمومی است.
خبرگزاری: شخصیت حضرت آیت‌الله مروارید واجد چه ویژگی‌های ممتازی در ابعاد علمی، اخلاقی و اجتماعی بود که ایشان را شایسته چنین پژوهش گسترده‌ای ساخته است؟
دکتر الهی خراسانی: شخصیت عالم ربانی و عبد صالح، مرحوم آیت‌الله میرزا حسنعلی مروارید، جامع اضدادی از فضائل بود؛ شخصیتی که در بالاترین مدارج اجتهاد و فقاهت و معارف قرار داشت، اما هم‌زمان سلوک معنوی عمیق، روحیه مردمی، زهد بی‌تکلف و دغدغه‌مندی اجتماعی و سیاسی را در وجود خویش جمع کرده بود.
مقام معظم رهبری در پیام تسلیت تاریخی خود به مناسبت ارتحال ایشان، به زیبایی این جامعیت را تصویر کردند و فرمودند: «این عالم جلیل‌القدر، عمر پربرکت خود را یکسره با پرهیزگاری و صلاح و سداد گذرانید و در طول سالیان متمادی با رفتار و منش علمی و عملی خویش، چهره‌ای نورانی و فراموش‌نشدنی از خود در خاطره همه کسانی که با ایشان آشنا بودند باقی گذاشتند».
محورهای اصلی که در این همایش بررسی می‌شود، ناظر به سه ساحت بنیادین از حیات ایشان است:
- بعد علمی و فکری: بازخوانی نوآوری‌های فقهی، اصولی و منظومه کلامی و معارفی ایشان در امتداد مکتب معارفی خراسان.
- بعد اخلاقی و معنوی: بررسی سلوک عبادی، تهذیب نفس، مراقبات دائمی، نمازهای پرحضور و کم‌نظیر، و سیره تربیتی در تعامل با شاگردان و جامعه.
- بعد اجتماعی و سیاسی: ایشان از استوانه‌های حوزوی بودند که از آغاز نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) در دهه چهل، نقشی پیش‌قراولانه در مشهد ایفا کردند؛ همگام با بزرگانی چون آیت‌الله میرزا جواد آقا تهرانی، مأمن و حامی اصلی فضلای مبارز و انقلابی مشهد — نظیر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، شهید هاشمی‌نژاد و مرحوم آیت‌الله واعظ طبسی — بودند و پس از پیروزی انقلاب نیز همواره از ارکان حمایت از نظام اسلامی به شمار می‌رفتند و همواره مورد تکریم و وثاقت کامل امام خمینی و آیت الله شهید سید علی خامنه‌ای قدس سرهما قرار داشتند.
خبرگزاری: یکی از نقاط قوت همایش‌های اثرگذار، نشست‌های تمهیدی پیش از اجلاسیه است. در این زمینه دبیرخانه تاکنون چه رویدادهایی را پشت سر گذاشته است؟
دکتر الهی خراسانی: راهبرد دبیرخانه این بود که مباحث علمی به صورت عمیق و موضوع‌محور در قالب نشست‌های تخصصی به بحث گذاشته شود. در این راستا، چهار پیش‌نشست تخصصی در مشهد مقدس برگزار شد که هر کدام یک ساحت از زیست معظم‌له را با حضور کارشناسان ارشد واکاوی کرد:
- نشست اول؛ سیره و نقش سیاسی–اجتماعی:
این نشست در بهمن و اسفند ۱۴۰۳ به میزبانی مرکز تخصصی آخوند خراسانی (دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی) برگزار گردید که طی آن، اساتید ارجمند حاج شیخ محمد مروارید، استاد غلامرضا جلالی و دکتر هادی وکیلی به تبیین مواضع نهضتی و خدمات اجتماعی ایشان پرداختند.
- نشست دوم؛ سلوک اخلاقی و عبادی عالم زاهد و مردمی:
در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۴ با میزبانی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در محل مدرسه علمیه میرزاجعفر حرم مطهر (مکانی که سال‌ها شاهد اقامه نمازهای پرشکوه ایشان بود)، این محفل معنوی با سخنرانی اساتید محترم حجج اسلام نظافت یزدی، دکتر مرویان حسینی، حسین امیدوار و دکتر احمد مروارید برپا شد.
- نشست سوم؛ روش و رویکرد فقهی و اصولی:
در مردادماه ۱۴۰۴ به میزبانی مدرسه عالی فقاهت برگزار شد؛ در این جلسه فقهی، حضرت آیت‌الله محمدمهدی شب‌زنده‌دار (عضو شورای عالی حوزه‌های علمیه)، آیت‌الله مهدی مروارید (عضو شورای عالی حوزه علمیه خراسان) و اساتید درس خارج مشهد، حجج اسلام حمید درایتی و مرتضی اسکندری، مبانی و سبک استنباط فقهی معظم‌له را بررسی کردند.
- نشست چهارم؛ اندیشه‌های کلامی و معارفی:
در مهرماه ۱۴۰۴ به میزبانی مرکز تخصصی حوزوی حضرت ولی‌عصر (عج) برگزار شد که طی آن متکلمان و مدرسان برجسته، حضرات آیات و حجج اسلام سید جعفر سیدان، دکتر محمدتقی سبحانی، دکتر رضا برنجکار، محمدجواد مروارید و دکتر محمد بیابانی به نقد و واکاوی دستگاه فکری و کلامی آیت‌الله مروارید پرداختند.
خبرگزاری: در آستانه برگزاری نشست شهر مقدس قم قرار داریم؛ برنامه این نشست و نقش نهادهای حوزوی در برگزاری آن چگونه است؟
دکتر الهی خراسانی: نشست علمی شهر مقدس قم در شامگاه چهارشنبه ۱۳ آبان‌ماه ۱۴۰۵، به عنوان حلقه وصل علمی حوزه کهن خراسان و حوزه علمیه قم، با حضور علما، مراجع، اساتید سطوح عالی و پژوهشگران برگزار خواهد شد. میزبان مکانی این رویداد، سالن همایش‌های مؤسسه جهانی آل‌البیت (علیهم‌السلام) در قم است و برگزاری آن به همت مؤسسه معارف اهل‌بیت (ع) و با مشارکت سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی (دفتر قم)، حوزه علمیه خراسان، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه و مؤسسه آل‌البیت (ع) است.
برنامه قم ساختاری چندوجهی دارد:
- سخنرانی ویژه: بهره‌مندی از بیانات حضرت آیت‌الله رضا استادی.
- سخنرانی علمی: ارائه حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر حمید پارسانیا پیرامون دستگاه معرفتی و فلسفه دین.
- میزگرد فقهی و کلامی: با حضور اساتید حجج اسلام دکتر محمدتقی سبحانی، دکتر رضا برنجکار و شیخ محسن مروارید.
- میزگرد تربیتی و اجتماعی: با ارائه کارشناسانه حجج اسلام دکتر علی نهاوندی، دکتر محمدعلی مهدوی‌راد و مهدی مهدوی‌پور.
خبرگزاری: یکی از مطالبات اصلی جامعه علمی از چنین کنگره‌هایی، خروجی‌های مکتوب و احیای تراث است؛ در همایش «گوهر فضیلت» چه آثاری منتشر و رونمایی خواهد شد؟
دکتر الهی خراسانی: اهتمام جدی بر این بوده است که همایش صرفاً در مقام خطابه باقی نماند و دستاوردهای پژوهشی ماندگاری تولید شود. مهم‌ترین منشوراتی که در اجلاسیه نهایی عرضه و رونمایی خواهند شد عبارتند از:
- یادنامه جامع سه‌جلدی آیت‌الله العظمی مروارید:
- جلد اول: به زندگی‌نامه تفصیلی، تبارشناسی، اسناد تاریخی دست‌اول، نامه‌ها و تصاویر دیده‌نشده اختصاص یافته است.
- جلد دوم: مجموعه مصاحبه‌های تاریخی و تفصیلی با فرزندان، بستگان، مراجع، علما، شاگردان و معاصران پیرامون ابعاد پنهان زیست معظم‌له است.
- جلد سوم: موسوعه‌ای علمی مشتمل بر بیش از ۴۰ مقاله و یادداشت تخصصی از اساتید و صاحب‌نظران حوزه و دانشگاه پیرامون اندیشه‌های ایشان.
- ویرایش جدید کتاب «مروارید علم و عمل»: ویرایشی نوآمد و منقح از نخستین اثر مکتوب پیرامون زندگی و آرا و مکاتبات معظم‌له، بازطراحی‌شده برای بهره‌برداری عموم علاقه‌مندان.
- کتاب «آقای میرزا»: مجموعه‌ای خواندنی و جذاب از داستان‌های کوتاه و خاطرات الهام‌بخش از سیره اخلاقی، سلوک اجتماعی و کرامات رفتاری آیت‌الله مروارید برای نسل جوان.
- تقریرات دروس فقه و معارف: رونمایی از چندین مجلد تقریرات درس خارج فقه و دوره‌های آموزشی معارف ایشان که سال‌ها مغفول مانده بود.
- ویژه‌نامه علمی–ترویجی همایش: نشریه‌ای تخصصی شامل چکیده مباحث، اسناد و تبارشناسی شاگردان که در اختیار تمام شرکت‌کنندگان قرار خواهد گرفت.
خبرگزاری: در پایان، اجلاسیه نهایی و اختتامیه همایش چه زمانی و در کجا برگزار خواهد شد؟
دکتر الهی خراسانی: به یاری خداوند متعال، همایش اصلی و نهایی «گوهر فضیلت» با میزبانی آستان قدس رضوی در بهمن‌ماه سال جاری (۱۴۰۵) و هم‌زمان با ماه مبارک شعبان — که تقارن با ایام سالگرد ارتحال ملکوتی این فقیه وارسته دارد — در تالار قدس حرم مطهر رضوی برگزار خواهد شد. در آن اجلاسیه، علاوه بر حضور مراجع عظام تقلید و اعاظم حوزه‌های علمیه مشهد، قم و نجف، از مجموعه منشورات، کتب و بسته‌های چندرسانه‌ای تولیدشده رونمایی رسمی به عمل خواهد آمد.
