پاسخ به شبهه‌ای در توجیه احراق خانه حضرت زهرا سلام الله علیها

بسم الله الرحمن الرحیم

پاسخ به شبهه‌ای در توجیه احراق خانه حضرت زهرا سلام الله علیها

رخداد «هجوم به خانه دخت رسول الله صلی‌الله علیه و آله؛ حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها» و آتش‌زدن آن بیت مطهّر از سوی عوامل و حامیان دستگاه خلافت، از مسائل غمناک، بحث‌برانگیز و مورد اختلاف بوده و است. پذیرش این واقعه، اتهامات فراوان بی‌پاسخی را متوجه دستگاه خلافت و حامیان آنها می‌کند. این حادثه، بسیاری از نویسندگان عامه را به سمت «انکار کلی» این واقعه رانده و برخی را به سوی دیدگاه «تهدید و نه احراق» کشانده است. در مقابل این دو جریان، گروهی از اهل سنت، ضمن پذیرش اصل ماجرا، در صدد ارائه توجیهاتی برای این هجوم وحشیانه برآمده و عواملی را برای آن، استوار کرده‌اند.

شوربختانه آنکه یکی از عالمان معاصر شیعه نیز خواسته یا ناخواسته پای در همان مسیر نهاده و تمسّک به روایتی از رسول اکرم ص را دلیل تهاجم به خانه وحی دانسته است. در این حدیث، پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) خانه‌های کسانی را که در نماز جماعت شرکت نمی‌کنند، تهدید به سوزاندن کرده‌اند. پذیرش یا ردّ این دسته احادیث، که در منابع حدیثی شیعه نیز وجود دارد، دو پیامد منفی را در پی خواهد داشت؛ پذیرش آن، یعنی مستند بودن عملکرد وحشیانه تجاوزگران به خانه وحی و سوزاندن آن؛ و ردّ آن، یعنی حکم به وضع و ساختگی بخشی از تراث حدیثی شیعه.

پیش از ورود به فرایند بازخوانی، تحلیل و تبیین این دسته احادیث، لازم است که سخنان منتقد شیعی را از نظر بگذرانیم:

از پيغمبر نقل کردند در کتب اهل‌تسنّن؛ ما هم داريم متأسفانه، که پيغمبر يک شب نماز عشاء خواندند بعد از نماز ديدند جمعيت خیلی کم است، مردم خواب‌شان برده خوابيده نيامده‌اند، فرمود: «لولا النساء والذرّیّة» اگر بخاطر زن‌ها و بچه‌ها نبود من يک شب می‌آمدم يک کسی را به جای خودم می‌گذاشتم نماز عشاء بخواند بعد آتشی می‌گرفتم کسانی که نماز عشاء نيامدند خانه‌هایشان را آتش می‌زدم.

من احتمال می‌دهم اين مسألۀ آتش‌زدن خانۀ حضرت زهراء همين باشد نکته‌اش، چون در آن روایت دارد که «لولا النساء والذرّیّة» و وقتی هم که عمربن‌خطاب اين کار را کرد، اگر دقت کنيد به او گفتند «إنّ فيها فاطمة» و در واقع می‌خواهند یادآوری کنند که پيغمبر هم فرمود «لولا النساء والذرّیة» که او هم گفت: «وَ إن» يعنی می‌خواست بگوید آن حکمی که پيغمبر فرمود، راجع به حکم اوّلی است امّا اينجا مسألۀ مثلاً خلافت مطرح است مثلاً حکم ثانويّه است، اصل نظام در خطر است

خيلی بعيد است اهل‌بيت چنين مطالبی را، اصلاً خود پيغمبر هم بعيد است چنین چيزی، که بخاطر اینکه کسی نماز عشاء نخواند پيغمبر بيايد خانه‌هایشان را آتش بزند، نمی‌خورد، يعنی يک مطالبی است که باور کردنش به عقل خیلی مشکل است. احتمال هم می‌دهم برای توجیه برخی خشونت‌هایی که بعدها عده‌ای از امراء انجام دادند یا همان هجومی که به خانۀ حضرت زهراء شد، این حدیث جعل شده‌باشد چون مسلّم است که حضرت امیر (پس از وفات پیامبر) نماز عشاء را پشت‌سر آنها نمی‌خواند.[1]

برای تحلیل این شبهه دو سویه، لازم است که در آغاز، به جستجوی این حدیث در منابع فریقین بپردازیم تا از این منظر، به غیرساختگی بودن آن برسیم. در دومین گام، به تبیین دقیق حدیث و نیز لایه‌های درونی آن بر رسیم:

گام اول: بررسی روایات «تهدید به احراق» در منابع فریقین 

در منابع متقدم و معتبر شیعه، روایاتی صحیح و مسند وجود دارد که در آن‌ها تهدیدپیامبراکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) به سوزاندن خانه‌های تارکان نماز جماعت، گرد آمده است.

ردگیری حدیث در منابع شیعه

اول: احمد بن محمد بن خالد برقی (متوفای 274ق)، در کتاب «المحاسن»:

1ـ عَنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: اشْتَرَطَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَى جِيرَانِ الْمَسْجِدِ شُهُودَ الصَّلَاةِ وَ قَالَ لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ لَا يَشْهَدُونَ الصَّلَاةَ أَوْ لآَمُرَنَّ مُؤَذِّناً يُؤَذِّنُ ثُمَّ يُقِيمُ ثُمَّ آمُرُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَيْتِي وَ هُوَ عَلِيٌّ ع فَلَيُحْرِقَنَّ عَلَى أَقْوَامٍ بُيُوتَهُمْ بِحَزْمِ الْحَطَبَ لَا يَأْتُونَ الصَّلَاة.

2ـ عَنْهُ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ص الْفَجْرَ فَلَمَّا انْصَرَفَ أَقْبَلَ بِوَجْهِهِ عَلَى أَصْحَابِهِ فَسَأَلَ عَنْ أُنَاسٍ هَلْ حَضَرُوا الصَّلَاةَ قَالُوا لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَ غُيَّبٌ هُمْ قَالُوا لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ صَلَاةٍ أَشَدَّ عَلَى الْمُنَافِقِينَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ وَ الْعِشَاءِ.[2]

دوم: شیخ صدوق، محمد بن حسین بن بابویه قمی (متوفای 380ق) در کتاب من لایحضره الفقیه:

3ـ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِقَوْمٍ لَتَحْضُرُنَّ الْمَسْجِدَ أَوْ لَأُحْرِقَنَّ عَلَيْكُمْ مَنَازِلَكُمْ.

4ـ وَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ص الْفَجْرَ ذَاتَ يَوْمٍ فَلَمَّا انْصَرَفَ أَقْبَلَ بِوَجْهِهِ عَلَى أَصْحَابِهِ فَسَأَلَ عَنْ أُنَاسٍ يُسَمِّيهِمْ بِأَسْمَائِهِمْ هَلْ حَضَرُوا الصَّلَاةَ قَالُوا لَا يَا رَسُولَ اللَّه‏ فَقَالَ غُيَّبٌ هُمْ  فَقَالُوا لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ- قَالَ أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ صَلَاةٍ أَثْقَلَ عَلَى الْمُنَافِقِينَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ وَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَ لَوْ عَلِمُوا الْفَضْلَ الَّذِي فِيهِمَا لَأَتَوْهُمَا وَ لَوْ حَبْواً [3]

در کتاب الامالی صدوق

5ـ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِيَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَدَانِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: اشْتَرَطَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَى جِيرَانِ الْمَسْجِدِ شُهُودَ الصَّلَاةِ وَ قَالَ لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ لَا يَشْهَدُونَ الصَّلَوَاتِ أَوْ لَآمُرَنَّ مُؤَذِّناً يُؤَذِّنُ ثُمَّ يُقِيمُ وَ آمُرُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَيْتِي وَ هُوَ عَلِيٌّ فَلَيُحْرِقَنَّ عَلَى أَقْوَامٍ بُيُوتَهُمْ بِحَزَمِ الْحَطَبِ لِأَنَّهُمْ لَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ.

6ـ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ص الْفَجْرَ فَلَمَّا انْصَرَفَ أَقْبَلَ بِوَجْهِهِ عَلَى أَصْحَابِهِ فَسَأَلَ عَنْ أُنَاسٍ هَلْ حَضَرُوا فَقَالُوا لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ أَ غُيَّبٌ هُمْ قَالُوا لَا فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ صَلَاةٍ أَشَدَّ عَلَى الْمُنَافِقِينَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ وَ الْعِشَاءِ.[4]

در کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال

7ـ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ ع قَالَ: اشْتَرَطَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَلَى جِيرَانِ الْمَسْجِدِ شُهُودَ الصَّلَاةِ وَ قَالَ لينتهن أقواما [لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ‏] لَا يَشْهَدُونَ الصَّلَاةَ أَوْ لَآمُرَنَّ مُؤَذِّناً يُؤَذِّنُ ثُمَّ يُقِيمُ ثُمَّ آمُرُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَيْتِي وَ هُوَ عَلِيٌّ ع فَلَيُحْرِقَنَّ عَلَى أَقْوَامٍ بُيُوتَهُمْ تحرز [بِحَزْمٍ‏] مِنَ الْحَطَبِ لَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ.

8ـ أَبِي ره قَالَ حَدَّثَنِي سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ص الْفَجْرَ فَلَمَّا انْصَرَفَ أَقْبَلَ بِوَجْهِهِ عَلَى أَصْحَابِهِ فَسَأَلَ عَنْ أُنَاسٍ هَلْ حَضَرُوا فَقَالُوا لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ أَ غُيَّبٌ هُمْ فَقَالُوا لَا فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ صَلَاةٍ أَشَدَّ عَلَى الْمُنَافِقِينَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ وَ الْعِشَاءِ.[5]

سوم: شیخ طوسی؛ محمد بن حسن بن علی طوسی (وفات 460ق) در کتاب تهذیب الاحکام

9ـ الحسین بن سعید عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ أُنَاساً كَانُوا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ص أَبْطَئُوا عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَيُوشِكُ قَوْمٌ يَدَعُونَ الصَّلَاةَ فِي الْمَسْجِدِ أَنْ نَأْمُرَ بِحَطَبٍ فَيُوضَعَ عَلَى أَبْوَابِهِمْ فَتُوقَدَ عَلَيْهِمْ نَارٌ فَتُحْرَقَ عَلَيْهِمْ بُيُوتُهُمْ.

10ـ الحسین بن سعید عَنِ النَّضْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ص الْفَجْرَ فَأَقْبَلَ بِوَجْهِهِ عَلَى أَصْحَابِهِ فَسَأَلَ عَنْ أُنَاسٍ يُسَمِّيهِمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَقَالَ هَلْ حَضَرُوا الصَّلَاةَ فَقَالُوا لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ أَ غُيَّبٌ هُمْ فَقَالُوا لَا فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ صَلَاةٍ أَشَدَّ عَلَى الْمُنَافِقِينَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ وَ الْعِشَاءِ وَ لَوْ عَلِمُوا أَيُّ فَضْلٍ فِيهِمَا لَأَتَوْهُمَا وَ لَوْ حَبْواً.

11ـ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ ذُبْيَانَ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ مُوسَى بْنِ أُكَيْلٍ النُّمَيْرِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: هَمَّ رَسُولُ اللَّهِ ص بِإِحْرَاقِ قَوْمٍ فِي مَنَازِلِهِمْ كَانُوا يُصَلُّونَ فِي مَنَازِلِهِمْ وَ لَا يُصَلُّونَ الْجَمَاعَةَ فَأَتَاهُ رَجُلٌ أَعْمَى فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي ضَرِيرُ الْبَصَرِ وَ رُبَّمَا أَسْمَعُ النِّدَاءَ وَ لَا أَجِدُ مَنْ يَقُودُنِي إِلَى الْجَمَاعَةِ وَ الصَّلَاةِ مَعَكَ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ص شُدَّ مِنْ مَنْزِلِكَ إِلَى الْمَسْجِدِ حَبْلًا وَ احْضُرِ الْجَمَاعَةَ.[6]

ردگیری حدیث در منابع عامه

گفتنی است که منابع معتبر و دست‌اول عامه همچون صحیح مسلم و بخاری و مسنداحمدبن حنبل نیز خالی از این روایات نبوده و فقهای اهل سنت نیز بر پایۀ این دست از روایات احکام فقهی صادر کرده‌اند:

• عن أبي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قال وَالَّذِي نَفْسِي بيده لقدهَمَمْتُ أَنْ آمُرَ بِحَطَبٍ فَيُحْطَبَ، ثُمَّ آمُرَ بِالصَّلَاةِ فَيُؤَذَّنَ لها، ثُمَّ آمُرَ رَجُلًا فَيَؤُمَّ الناس ثُمَّ أُخَالِفَ إلى رِجَالٍ فَأُحَرِّقَ عليهم بُيُوتَهُمْ، وَالَّذِي نَفْسِي بيده لو يَعْلَمُ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يَجِدُ عَرْقًا سَمِينًا أو مِرْمَاتَيْنِ حَسَنَتَيْنِ لَشَهِدَ الْعِشَاءَ.»[7]

ابوهریره می گوید که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: قسم به ذاتى که جانم در دست اوست، قصد کرده‌ام تا دستور به جمع‌آورى هيزم دهم سپس مؤذن را بگويم تا اذان دهد و شخصى را براى امامت مردم مقرر نمايم و خود به خانه‌ متخلفان بروم و خانه ‌هايشان را بر آنان آتش زنم. قسم به خداوندي كه جانم در قبضه قدرت او است اگر اينها مي‌دانستند كه اينجا استخوان گوشت دار (يا به مقدارگوشت ميان دو سُم حيوان) و يا تير آموزشي تقسيم مي‌كنند در نماز جماعت حاضر مي‌شدند.(يعني اگر احساس مي‌كردند كه در كنار نماز جماعت سود دنيوي هم هست با علاقه حاضر مي‌شدند)

• لولا ما في البيوت من النساء والذرية أقمت صلاة العشاء وأمرت فتياني يحرقون ما في البيوت بالنار.[8]

اگر زنان و كودكان در خانه نبودند، دستور مي‌دادم جوان‌هاي من خانه آنان را به آتش بكشند.

• ولولا ما في البيوت من النساء والذرية لحرقت عليهم بيوتهم بالنار.[9]

اگر زنان و كودكان، در خانه نبودند، خانه را به آتش مي‌كشاندم

• عن أبي هريرة قال: قال النبي صلى الله عليه وسلم: ليس صلاة أثقل على المنافقين من الفجر والعشاء ولو يعلمون ما فيهما لأتوهما ولو حبوا لقد هممت أن آمر المؤذن فيقيم، ثمّ آمر رجلاً يؤمّ الناس، ثمّ آخذ شعلا من نار فأحرق على من لا يخرج إلى الصلاة.[10]

ابو هريره از پيامبر اكرم نقل كرده كه فرمودند: چيزي همانند نماز صبح وعشاءبر منافقان سنگين نيست و اگر مي‌دانستند در انجام اين دو فريضه چه پاداشي هست با شتاب مي‌آمدند و من تصميم گرفتم كه به مؤذن دستور دهم اقامه بگويد سپس فرمان دهم كه به امامت يكي از مسلمانان ،‌ نماز جماعت برگذار شود و آن‌گاه شعله‌اي از آتش تهيه كنم و كساني را كه به نماز جماعت حاضر نمي‌شوند به آتش بسوزانم.

• عبد الله بن مسعود: لقد رأيتنا وما يتخلف عن الصلاة الا منافق قد علم نفاقه.[11]

جز منافقاني كه نفاق آنان ثابت شده،كسي از حضور در نماز جماعت امتناع نمي‌ورزيد

دستاوردهای این بخش:

اول: با توجه به این استفاضه در منابع فریقین، شکی در صدور این حدیث و رخداد این واقعه نمی‌ماند. بنابراین نمی‌توان به صرف برنیامدن از فهم حدیث، حکم به ساختگی بودنش کرد.

دوم. با توجه به شدتی که رسول الله ص در برخورد این گروه داشته، برخی از فقها، این روایات را حمل بر مبالغه در بیان اهمیت نماز جماعت کرده‌ و معتقدند که هدف پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، ایجاد انگیزه در افراد برای حضور در نماز جماعت بوده است، نه صدور حکم به سوزاندن خانه‌ها. همچنین مجلسی اول و شیخ حرعاملی این روایات را بر کراهت حاضر نشدن همسایگان مسجد در نماز جماعت حمل کرده‌اند.^[12]

سوم. با نگاه دوباره به روایات این دسته، می‌توان به راحتی به علت این برخورد شدید نبوی پی برد. آنچه که رسول الله ص را بر آن داشت که به مقابله شدید با این گروه بپردازد، نه بی‌حالی ایشان در حضور در نماز جماعت بوده، بلکه دسیسه منافقان برای مخالفت عمومی با آن حضرت بوده است. آقا رضا همدانی دیدگاه خود را اینگونه ابراز داشته است:

در اين روايات كه پيامبر اكرم دستور سوزاندن آنان و خانه‌هاي آنان را صادر فرموده شايد به خاطر مخالفت آنان با شرائطي بوده كه حضرت با آنان كرده بود و گرنه ترك يك امر مستحبي و يا مكروه باعث اين چنين عقوبتي نخواهد بود. احتمال مي‌رود كه افرادي كه پيامبر گرامي صلی الله علیه و آله تصميم داشت خانه‌هاي آنان را آتش بزند، منافقان بودند كه براي اثبات مخالفت خود در نماز جماعت و ديگر جمع مسلمانان حاضر نمي‌شدند. [13]

چهارم: در هیچ یک از روایاتی که در منابع شیعی بازتاب یافته، اثری از عبارت «لولا النساء و الذریه» که در گزارش‌های عامه آمده و آن عالم شیعی بر آن تکیه کرده، دیده نمی‌شود. اما به منافق بودن افرادی که ترک جماعت و مسجد کرده بودند، تصریح شده است.

عدم استناد مخالفان به روایات «تهدید به احراق»

بررسی منابع تاریخی و کلامی نشان می‌دهد که هیچ‌یک از عالمان برجسته اهل سنت – و حتی وهابیت – برای توجیه هجوم به خانه حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) به روایات «تهدید به آتش‌زدن» استناد نکرده‌اند. این در حالی است که شماری از این عالمان، با تمام توان از خلفا دفاع کرده‌اند و کوشیده‌اند آنان را از هر گونه اتهامی مبرّا سازند، اما با این همه، هیچ‌یک از آن‌ها این روایات را دستاویز توجیه این واقعه قرار نداده‌اند.از سوی دیگر، موضع مخالفان شیعه در برابر اصل این رویداد نیز یکسان نیست؛ گروهی وقوع هجوم را کاملاً انکار کرده و آن را افسانه‌ای بیش نمی‌دانند، و گروهی دیگر اصل ماجرا را پذیرفته‌اند، اما آن را عملی غیرعمدی و ناشی از خطای مهاجمان تفسیر می‌کنند. با این تفاوت‌ها، آنچه در میان همه این دیدگاه‌ها مشترک است، این است که هیچ‌یک از مخالفان، برای توجیه هجوم به خانه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) به روایات «تهدید به احراق» تمسک نجسته‌اند.

گام دوم: درک صحیح روایات تهدید به احراق

برای درک صحیح از مدلول روایات «تهدید به آتش‌زدن»، باید به چند نکته اساسی توجه کرد:

۱. مخاطب روایات:

این روایات، متوجه منافقانی است که از روی عمد و با هدف تضعیف پایه‌های اسلام، در نماز جماعت شرکت نمی‌کردند. این گروه، در واقع، دشمنان درونی جامعه اسلامی بودند که از رهگذر نفاق، می‌کوشیدند میان مسلمانان تفرقه و اختلاف بیندازند. در خود این روایات نیز بر منافق‌بودن کسانی که از نماز جماعت روی‌گردانند، تصریح شده است.[14]

۲. هدف از تهدید:

مقصود پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از تهدید به سوزاندن خانه‌ها، ایجاد رعب و هراس در دل منافقان و واداشتن آنان به دست‌کشیدن از روش نفاق‌آمیز خود و حضور در نماز جماعت بود. این تهدید، در حقیقت، اقدامی پیشگیرانه برای صیانت از وحدت و انسجام جامعه اسلامی به شمار می‌رفت.

۳. نقش حضرت علی (علیه‌السلام):

در پاره‌ای از روایات، به نقش حضرت علی (علیه‌السلام) در صورت اجرای این تهدید اشاره شده است. برای نمونه، در کتاب المحاسن آمده که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: «…ثُمَّ لآمُرَنَّ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ بَیْتِی وَ هُوَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ»[15]. همچنین در گزارش‌های اهل سنت، تعبیر «أَمَرْتُ فِتْيَانِي يُحَرِّقُونَ مَا فِي الْبُيُوتِ بِالنَّارِ» آمده است؛ در حالی که لقب «فَتی» پیشتر از سوی جبرئیل با عبارت «لا فَتی إِلاَّ عَلِی» به امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) اعطا شده بود.

برپایه نکات پیش‌گفته، فهم درست هر روایتی، زاییده توجه به فضای صدور و سبب ورود آن است و تا این بستر به درستی دیده نشود، روایت به تمام معنا قابل درک نخواهد بود. تأکید بر نقش حضرت علی (علیه‌السلام) در این گزارش، می‌تواند حکایت از آن داشته باشد که این روایت یا در جهت برجسته‌سازی مقام امیرالمؤمنین از سوی رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) است، یا بیانگر حکمی اختصاصی به ایشان می‌باشد. توضیح روشن‌تر آنکه این روایت ناظر به منافقان و توطئه‌های آنان بود، و در برابر آن، نقشه رسول خدا و پادزهری که به کار گرفت، توطئه را خنثی ساخت. روشن است که پیامبر هرگز اقدام به سوزاندن خانه‌های منافقان نکرد، اما به صراحت فرمود که اگر قرار باشد این حکم سنگین و بی‌سابقه اجرا شود، تنها و تنها به دستان امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) امکان‌پذیر است و اجرای آن به هیچ‌کس دیگر قابل تسری نیست همانگونه که مشابه همین کنش و واکنش در زمان امیرالمومنین علیه‌السلام اتفاق افتاد:

رُزَيْقٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَيْهِ السَّلَامُ)، يَقُولُ: إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) بَلَغَهُ أَنَّ قَوْماً لَا يَحْضُرُونَ الصَّلَاةَ فِي الْمَسْجِدِ، فَخَطَبَ فَقَالَ: إِنَّ قَوْماً لَا يَحْضُرُونَ الصَّلَاةَ مَعَنَا فِي مَسَاجِدِنَا، فَلَا يُؤَاكِلُونَّا، وَ لَا يُشَارِبُونَّا، وَ لا يُشَاوِرُونَّا، وَ لَا يُنَاكِحُونَّا، وَ لَا يَأْخُذُوا مِنْ فَيْئِنَا شَيْئاً، أَوْ يَحْضُرُوا مَعَنَا صَلَاتَنَا جَمَاعَةً، وَ إِنِّي لَأَوْشَكَ أَنْ آمُرَ لَهُمْ بِنَارٍ تُشْعَلُ فِي دُورِهِمْ فَأُحْرِقَهَا عَلَيْهِمْ أَوْ يَنْتَهُونَ. قَالَ: فَامْتَنَعَ الْمُسْلِمُونَ عَنْ مُؤَاكَلَتِهِمْ وَ مُشَارَبَتِهِمْ وَ مُنَاكَحَتِهِمْ حَتَّى حَضَرُوا الْجَمَاعَةَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ.[16]

دیگرنمونه مشابه این حکم اختصاصی را می‌توان در ماجرای ابلاغ آیات برائت دید؛ آنجا که خداوند ابلاغ احکام خود را به رسول اکرم یا شخصی از اهل بیتش منحصر کرد و ابوبکر را از میان‌راه بازگرداند.

بر این اساس، بی‌توجهی به انعکاس‌های پسینی این روایت – یعنی عدم استناد اهل سنت و وهابیت به آن برای توجیه هجوم به خانه – خود ناشی از غفلت از خاستگاه حدیث و رویکردهای تاریخی به روایت است. روایات «تهدید به احراق» هرچند در منابع شیعه و سنی یافت می‌شود، اما دلالت آن‌ها بر جواز سوزاندن خانه افراد، جای مناقشه دارد و هیچ‌یک از عالمان برجسته اهل سنت و وهابیت، این روایات را برای توجیه هجوم به خانه حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) به کار نگرفته‌اند. افزون بر آن، این روایات در اصل برای تأکید بر اهمیت نماز جماعت و رسوا ساختن نفاق منافقان صادر شده‌ و در ضمن، به نقش برجسته حضرت علی (علیه‌السلام) در اجرای فرامین نبوی اشاره دارند. بنابراین، احادیث «تهدید به احراق» از احادیث نبوی است و استناد به این دسته روایات برای توجیه هجوم به خانه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، ادعایی بی‌پایه و فاقد اعتبار علمی و تاریخی به شمار می‌رود.

[1] استاد سیداحمد موسوی مددی، درس خارج فقه

[2] المحاسن برقی ج1 ص84

[3] کتاب من لایحضره الفقیه: ج1 ص376

[4] الامالی صدوق ص485

[5] ثواب الاعمال و عقاب الاعمال: ص232

[6] تهذیب شیخ طوسی ج3 ص25

[7] صحيح البخاري، ج 1، ص 231 ح 618، كتاب الْجَمَاعَةِ وَالْإِمَامَةِ، بَاب وُجُوبِ صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ، تحقيق د. مصطفى ديب البغا، ناشر: دار ابن كثير، اليمامة – بيروت، الطبعة: الثالثة، 1407-

[8] الإمام احمد بن حنبل ، مسند احمد ج 2 ص 367 ، العيني ، عمدة القاري ج 5 – ص 160

[9] ابن كثير ، تفسير ابن كثير ، ج 1 ص 581

[10] صحيح البخاري – البخاري – ج 1 – ص 160

[11] مسلم النيسابوري ، صحيح مسلم ج 2 ص 124

[12] روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه (ط – القديمة) ؛ ج‏2 ؛ ص484 . وسائل الشيعة / ج‏5 / 194 / 2 – باب كراهة تأخر جيران المسجد عنه و صلاتهم الفرائض في غيره لغير علة كالمطر و استحباب ترك مؤاكلة من لا يحضر المسجد و ترك مشاربته و مشاورته و مناكحته و مجاورته ….. ص : 194. وسائل الشيعة / ج‏8 / 293 / 2 – باب كراهة ترك حضور الجماعة حتى الأعمى و لو بأن يشد حبلا من منزله إلى المسجد إلا لعذر كالمطر و المرض و العلة و الشغل ….. ص : 291

[13] مصباح الفقيه (ط.ق) – آقا رضا الهمداني – ج 2 ق 2 ص 624

[14] صحیح البخاری، ج۱، ص۱۶۰؛ مسلم النیسابوری، صحیح مسلم، ج۲، ص۱۲۴

[15] المحاسن، ج۱، ص۸۴، ح۲۰

[16] الأمالي (للطوسي)، النص، ص: 696