تدوین موسوعه ۷ جلدی و تمهید اجلاسیه اصلی در مشهد مقدس

در طلیعه این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی، رئیس مؤسسه معارف اهل‌بیت (ع) و دبیر علمی همایش «گوهر فضیلت»، ضمن تسلیت ایام شهادت حضرت صدیقه طاهره (س)، عذرخواهی حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر حمید پارسانیا را به دلیل سفر اضطراری خارجی برای عدم امکان حضور در نشست ابلاغ نمود.

وی با اشاره به بیست و دومین سالگرد ارتحال آیت‌الله مروارید، ایشان را شخصیتی کم‌نظیر در تاریخ معاصر حوزه‌ها خواند و اظهار داشت: «مرحوم آیت‌الله مروارید نه تنها عامل به رفتارها و ارزش‌های اسلامی بود، بلکه مجسمه این فضایل و نمادی از هویت اصیل حوزوی و شیعی به شمار می‌رفت. امروز جامعه علمی می‌تواند به وجود ایشان به عنوان یکی از حسنات حوزه‌های علمیه افتخار کرده و زیست ایشان را الگویی برای نسل حاضر و آینده قرار دهد.»

دکتر سبحانی در تشریح برنامه‌ریزی‌های کنگره بیان داشت:

• اجلاسیه پایانی در مشهد: با توجه به موافقت و استقبال بیت معظم‌له، همایش اصلی در سال جاری تحت اشراف و حمایت حجت‌الاسلام والمسلمین مروی، تولیت آستان قدس رضوی و شورای عالی حوزه علمیه خراسان در جوار بارگاه منور امام رضا (ع) برگزار خواهد شد. نشست قم نیز با هدف ایجاد حلقه وصل علمی میان حوزه‌های قم و خراسان و به میزبانی مؤسسه آل‌البیت (ع) به عنوان طلیعه همایش طراحی گردید.
• آماده‌سازی آثار و موسوعه علمی: تاکنون هفت جلد اثر نفیس برای پاسداشت این شخصیت آماده نشر شده که در صحن همایش رونمایی می‌شود. از این مجموعه، سه جلد مشتمل بر مقالات پژوهشی، مصاحبه‌های تاریخی، اسناد و مدارک است و چهار جلد به ابعاد فقهی، اصولی، معارفی و تصحیح رساله‌های خطی آیت‌الله مروارید اختصاص دارد.

وی در پایان از اهتمام و پشتیبانی‌های حضرت حجت‌الاسلام والمسلمین شهرستانی، مدیریت حوزه‌های علمیه و خاندان و بیت معظم‌له — به‌ویژه آقازاده‌های ایشان و تنها داماد در قید حیاتشان آیت‌الله سید علی شهرستانی — و همچنین دو داماد فقید ایشان، مرحوم استاد الهی خراسانی و مرحوم حجت‌الاسلام غفاری تقدیر نمود.

شجره طیبه خاندان مروارید، مکتب تربیتی مدرسه بعثت و ارکان چهارگانه سلوک

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور با ادای احترام به مقام قدسی این عالم وارسته، تربیت‌یافتگان مستقیم و غیرمستقیم ایشان را در تاریخ خراسان کم‌نظیر دانست و نکات خود را در چند ساحت برشمرد:

• برکت کم‌نظیر خاندان مروارید: بر اساس آمار، در این خاندان بافضیلت بیش از ۳۰ عالم و چهره حوزوی وجود دارد که ۲۸ نفر از آنان معمم و از اساتید و پژوهشگران هستند؛ چهره‌هایی تأثیرگذار نظیر آیت‌الله مهدی مروارید، حجت‌الاسلام شیخ محمد مروارید، مرحوم آیت‌الله الهی خراسانی، مرحوم غفاری و آیت‌الله شهرستانی که تربیت این شجره طیبه ناشی از نفس قدسی و مراقبت‌های مستمر تربیتی آن بزرگوار بوده است.
• کانون انسان‌ساز مدرسه بعثت: مدرسه علمیه بعثت که از سال ۱۳۵۰ در منطقه «بند علی‌خان» پایین‌خیابان مشهد زیر نظر ایشان تأسیس و سپس به خسروی‌نو و مدرسه سعادت منتقل شد، سرشار از معنویت، تهجد، اهتمام به نماز اول وقت و بیداری روحی بود. بیش از ۶۰ نفر از دانش‌آموختگان این مدرسه هم‌اکنون از اساتید سطوح عالی حوزه، اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها، قضات برجسته و مدیران مدارس علمیه و فعالان بین‌المللی هستند.
• تربیت نخبگانی و محراب انسان‌ساز: نام بیش از ۱۴۰ نفر از شاگردان مستقیم معظم‌له به عنوان علمای تأثیرگذار خراسان ثبت شده است. علاوه بر آن، نمازهای جماعت ایشان در مسجد حاج ملاحسن و مسجد حیدر، معراجی عینی و عمود دین بود که مؤمنان از سراسر مشهد در آن شرکت جسته و ساخته می‌شدند.
• چهار رکن سلوک معارفی: سلوک ایشان متکی بر چهار اصل بود: معرفت به عنوان پایه خودسازی در پرتو معارف عترت، زهد حقیقی و دوری از شهرت و تعلقات دنیوی، خدمت به خلق، و عبادت‌محوری و دعا. وی تأکید کرد که شیوه سلوکی ایشان باید برای نجات جوانان از دام عرفان‌های کاذب به الگوهای کاربردی تبدیل شود.

مقبولیت عامه، محراب مسجد ملاحسن و خدمتگزاری بی‌صدا بر مدار ثقلین

دکتر مهدوی‌راد، استاد برجسته حوزه و دانشگاه، با اشاره به خوانش بیش از ۵۰۰ صفحه از مصاحبه‌ها و اسناد آماده‌شده برای همایش، مباحث خود را ذیل عناوین زیر ارائه کرد:

• مقبولیت عامه و سیمای ملکوتی: ایشان شخصیتی محبوب، موجه و مورد وثوق مطلق تمام علمای مشهد با هر گرایش و سلیقه‌ای بود. چنان‌که فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی در توصیف ایشان فرموده‌اند: «او بسیار مردمدار، موجه و مورد قبول همه علمای مشهد بود؛ همگان او را به تقوا، سنگینی، متانت و اخلاق انسانی می‌شناختند… با علما ارتباط بسیار حسنی داشت و همگان را محترم می‌شمرد».
• جاذبه معنوی نماز جماعت: در نماز مسجد حاج ملاحسن در فصل تابستان، برجسته‌ترین علمای سراسر کشور حضور می‌یافتند؛ از جمله شهید مطهری همواره مقید بود در صفوف میانی این مسجد حاضر شده و پشت سر ایشان اقامه نماز کند.
• خدمت صادقانه و بدون آوازه‌گری: سیره ایشان خدمت خالصانه و بی‌سروصدا بود؛ بدون تشکیل مؤسسات پرطمطراق و تبلیغاتی، به محض دریافت گزارشی از مشکلات درمانی یا معیشتی مؤمنان یا طلاب، بی‌درنگ از طریق ارتباط با داروخانه‌ها و منابع معتمد، گره‌گشایی می‌کرد.
• تصلّب بر معارف ثقلین و عشق به زیارت: ایشان تحقق عینی روایت شریف «شرّقا و غرّبا لن تجدا علماً صحیحاً إلا شیئاً خرج من عندنا أهل البیت» بود. عشق او به ولایت در روضه‌ها و مجالس مشهود بود؛ حتی در ماه‌های پایانی عمر که به دلیل کهولت سن دچار نابینایی و سختی مفرط در حرکت شده بود، برای زیارت قبولیِ زائر کربلا حاضر شد و در پاسخ به عذرخواهیِ میزبان از زحمت ایشان، با تمسک به کلام امام فرمود: «من زارکم زارنا»؛ من عملاً به زیارت اهل‌بیت آمده‌ام. همچنین انس خارق‌العاده با ادعیه داشت؛ بسیاری از ادعیه بحارالانوار را حفظ بود و شب‌ها مکرر با شور و هیجان برای درک فضیلت تهجد چشم به نور می‌دوخت.

نقطه تعادل در حوزه خراسان، پیوند معنویت با عقلانیت و اسناد ۶۲۰ صفحه‌ای مبارزات

حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر نهاوندی، با اشاره به پیوند خانوادگی خود با خاندان‌های نهاوندی، ملاحسن خراسانی و مروارید، سیره تربیتی و حیات اجتماعی معظم‌له را تبیین نمود:

• سلوک مقید به انضباط شرعی و وحیانی: ایشان تجارب معنوی مرحوم شیخ حسنعلی نخودکی اصفهانی و به‌ویژه مرحوم میرزا مهدی اصفهانی را در جان داشت، اما همواره مراقب بود سلوک معرفتی از حدود بیانات معصومان خارج نشود. چنان‌که در پاسخ به دانشجویانی که جویای اذکار خاص و ختم‌های طولانی بودند، تأکید می‌کرد باید دقیقاً به همان شیوه و زمان‌بندیِ مأثور از اهل‌بیت عمل کرد و از چارچوب نصوص فراتر نرفت.
• نقطه تعادل حوزه و پناهگاه مردم: ایشان پناهگاه اقشار گوناگون و نقطه توازن حوزه خراسان بود؛ به‌گونه‌ای که حتی فضلایی که از نظر مشرب کلامی و فکری با ایشان زاویه داشتند، به محضرش رفت‌وآمد کرده و به ایشان ارادت می‌ورزیدند. در رفع گرفتاری‌های مردم شخصاً گوشی تلفن را برمی‌داشت و از مسئولان پیگیری می‌کرد.
• حضور مسئولانه در نهضت امام خمینی (ره): بررسی بیش از ۶۲۰ برگ از اسناد ساواک و اطلاعیه‌ها گواهی می‌دهد که مجالس، سخنرانی‌ها و رفت‌وآمدهای ایشان پیوسته تحت کنترل امنیتی رژیم پهلوی بوده است. امضای ایشان پای بیش از ۳۰ تا ۴۰ اعلامیه محوری علمای مشهد در حمایت از نهضت امام خمینی ثبت شده است؛ در مقاطع حساس نظیر اعتراض به دستگیری حضرت امام در سال ۴۲ حضور داشت و در بهمن ۵۷ نیز به همراه مرحوم آیت‌الله شیخ مجتبی قزوینی برای استقبال تاریخی از امام راحل به تهران عزیمت نمود. همچنین در دوران دفاع مقدس، بیت ایشان ملجأ و کانون دعای رزمندگان پیش از اعزام به جبهه‌ها بود.

نوآوری‌های فقهی و اصولی؛ گره‌گشایی با قاعده «تفویض در تشریع» در مسئله قصر صلاة و حل تعارض اخبار

حجت‌الاسلام والمسلمین محسن مروارید با اشاره به سال‌ها تدریس سطوح عالی و درس خارج فقه و اصول توسط والد معظم خویش اظهار داشت: غالب افراد ایشان را با قداست، تقوا و نگارش کتاب کلامی «تنبیهات» می‌شناسند، در حالی که ایشان سال‌ها در فقه و اصول آرا و تقریرات نوآورانه‌ای به یادگار گذاشته است.

وی با طرح یک نمونه عینی از نوآوری‌های فقهی معظم‌له، به واکاوی مسئله «تفویض» پرداخت:

معانی سه‌گانه تفویض:

1. تفویض افعال عباد به خودشان، که بطلان آن در کلام و روایات اثبات شده است.
2. تفویض امر تکوینیِ خلق و رزق به ائمه (ع)، که اگرچه خداوند قدرت خلق و رزق (اعجاز) را به ایشان افاضه فرموده، اما اداره مستقل امر آفرینش و روزی به آنان تفویض نشده است.
3. تفویض در امر تشریع: که در اصول کافی بابی بدان اختصاص دارد و پیامبر اکرم (ص) و ائمه (ع) حق تشریع احکام را دارا هستند.

اقسام سه‌گانه تفویض در تشریع در کتاب تنبیهات:

• الف) تشریع حکم دائم؛
• ب) تشریع حکم موقت (نظیر حکم گوشت حُمُر اهلیه)؛
• ج) ولایت تشریعی در «کیفیت تبلیغ احکام»؛ یعنی امامی که اختیار دارد به جای بیان حکم واقعیِ تخییر، در مقام تبلیغ و با توجه به مصالح، طرفی از تخییر را به عنوان الزام ظاهری ابلاغ نماید.

حل تعارض آیه تقصیر و روایات:

در آیه شریفه «لا جناح علیکم ان تقصروا من الصلاة» (سوره نساء)، تعبیر «لا جُناح» در ظاهر دلالت بر جواز و تخییر میان قصر و اتمام در سفر دارد، اما روایات اهل‌بیت قصر را در سفر «واجب و متعین» می‌دانند.

مرحوم آیت‌الله خویی برای حل این تنافی، «لا جناح» را در مقام دفع توهم حظر دانسته‌اند. اما مرحوم آیت‌الله مروارید با استفاده از قاعده تفویض در تشریع، بیان فرموده‌اند آنچه مستقیماً از جانب خداوند در متن قرآن نازل شد، اصل رخصت و تخییر بود؛ لیکن رسول خدا (ص) به واسطه ولایت و تفویض تشریعی الهی، حکم وجوب و تعیین قصر را تشریع فرمودند و بنابراین هیچ تنافی میان آیه و روایات وجود ندارد.

وی اشاره کرد که این گونه تحلیل‌ها از تفویض در کیفیت تبلیغ و تشریع، فتح بابی اصولی است که در آثار اصولی معاصر، از جمله مباحث تعارض اخبار در کتاب الرافد فی علم الأصول و المنهج فی علم الأصول حضرت آیت‌الله العظمی سیستانی نیز به عنوان راهکاری مبنایی در تحلیل تعارض اخبار مورد بهره‌برداری قرار گرفته است.

روش‌شناسی کلامی در کتاب تنبیهات؛ عقل وحیانی، نقد اخباری‌گری و منهج اجتهادی

دکتر رضا برنجکار با مرور خاطره تلمذ در درس عقاید آیت‌الله مروارید در تابستان سال‌های ۶۴ و ۶۵ (حدود ۵۰ جلسه آموزشی) که دست‌نویس‌های آن مبنای تألیف کتاب شریف تنبیهات فی المبدأ و المعاد شد، روش‌شناسی کلامی ایشان را تبیین کرد:

• منهج صددرصد اجتهادی: مشی ایشان در مباحث اعتقادی کاملاً اجتهادی و برهانی بود و حتی در برابر دیدگاه‌های استاد خود، مرحوم میرزا مهدی اصفهانی، کوچک‌ترین تقلیدی روا نمی‌داشت و تا دلیل قطعی از قرآن، سنت یا عقل نمی‌یافت، دیدگاهی را نمی‌پذیرفت.
• نفی اخباری‌گری و ضرورت برهان: ایشان کتاب تنبیهات را با فصل محوری «ضرورة البرهان» آغاز می‌کند و به‌صراحت به نقد اخباریون می‌پردازد که چرا عقل و قرآن را کنار نهاده و صرفاً به ظواهر احادیث بسنده کرده‌اند.
• تمایز عقل قرآنی از عقل فلسفی: آیت‌الله مروارید مرز روشنی میان «عقل مفهوم‌نگر، ذهنی، ریاضی و منطقی» با «عقل حقیقت‌یاب، شهودی و معرفت‌بخش» ترسیم می‌کند؛ عقلی که در قرآن و روایات حجت باطنی و ملاک تکلیف معرفی شده است.

شاخصه‌های ده‌گانه اندیشه کلامی معظم‌له:

1. استفاده حداکثری از عقل و نقل در تمام جزییات مباحث، نه توقف در کلیات کلامی؛
2. تعامل وثیق عقل و وحی بدون افتادن در دور (نگاه به برهان‌های عقلی موجود در نصوص وحیانی)؛
3. اعتقاد راسخ به اینکه متقن‌ترین و عقلانی‌ترین استدلال‌ها در متن آیات و احادیث مأثور نهفته است؛
4. نقد کاملاً علمی، برهانی، مستند و توأم با احترام نسبت به دیدگاه‌های مخالف در مباحث توحید، عدل و معاد، بدون کمترین بی‌احترامی؛
5. اجتناب جدی از شیوه‌های ناروای قیاس و تمثیل در مسائل ماورای طبیعت و اعتقادات؛
6. تبیین عمیق و تفصیلی جایگاه «فطرت» در کنار عقل و نقل؛
7. احساس وظیفه شدید و تلاش مخلصانه در تفهیم و انتقال عمیق آموزه‌های اعتقادی به مخاطبان.