از تبیین ماهیت کلام تا نسبت آن با فلسفه دین و مسائل جدید کلامی
وبینار «آشنایی با رشته کلام امامیه» به همت مرکز تخصصی معارف اهلبیت علیهمالسلام و در آستانه آغاز فرآیند پذیرش مراکز تخصصی حوزه علمیه قم، روز سهشنبه ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ بهصورت مجازی برگزار شد. این نشست علمی با حضور حجت الاسلام والمسلمین دکتر رضا برنجکار بهعنوان ارائهدهنده و حجت الاسلام والمسلمین امیرحسین قنبرزاده بهعنوان دبیر جلسه، به بررسی ابعاد مختلف رشته کلام امامیه و نسبت آن با شاخههای دیگر علوم دینی و انسانی اختصاص داشت.
طرح مسئله؛ ضرورت شناخت دقیق رشته کلام امامیه
در ابتدای نشست، دبیر جلسه ضمن خیرمقدم به حاضران و اشاره به اهمیت ایام پذیرش، بر ضرورت آشنایی دقیق داوطلبان با ماهیت رشته کلام امامیه تأکید کرد و محورهای اصلی نشست را شامل نسبت کلام امامیه با کلام جدید، فلسفه دین، کلام تطبیقی و کلام سنتی دانست.
ایشان تصریح کرد: شناخت این نسبتها میتواند در انتخاب آگاهانه مسیر علمی طلاب و علاقهمندان به معارف اهلبیت علیهمالسلام نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
تعریف علم کلام؛ از استنباط تا دفاع همهجانبه از دین
در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین دکتر برنجکار با ارائه تعریفی جامع از علم کلام اظهار داشت:
کلام دانشی است که در درجه نخست به «استنباط معارف دین» و در مرتبه بعد به «دفاع از این معارف» میپردازد.
ایشان با توسعه مفهوم دفاع افزود:
دفاع در علم کلام صرفاً به معنای پاسخ به شبهات نیست، بلکه مجموعهای از فعالیتهای علمی همچون تبیین معارف، اثبات متناسب با مخاطب، تنظیم نظاممند آموزهها، پاسخ به شبهات و سوالات و در مکاتب و دیدگاههای معارض را نیز دربرمیگیرد.
کلام امامیه؛ استنباط مبتنی بر قرآن، سنت و عقل
مدیر مرکز تخصصی معارف اهلبیت علیهمالسلام در تبیین ویژگیهای کلام امامیه تصریح کرد:
در این شاخه، تأکید اصلی بر استنباط معارف دینی بر اساس منابع معتبر یعنی قرآن، سنت (با محوریت چهارده معصوم علیهمالسلام) و عقل است.
ایشان با اشاره به تفاوت این رویکرد با سایر گرایشها افزود:
در کلام امامیه، سنت صرفاً به نقلهای تاریخی محدود نمیشود، بلکه شامل بیانات همه معصومان علیهمالسلام است و این امر، دامنه استنباط را توسعه میدهد.
نقد کلام سنتی؛ غلبه رویکرد تطبیقی و کمرنگ بودن اجتهاد
رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه با نگاهی انتقادی به سنت رایج در کلام اسلامی بیان کرد:
بخش قابل توجهی از کلام سنتی، بهویژه در آثاری همچون شروح تجرید، مبتنی بر مقایسه میان دیدگاههای امامیه، معتزله و اشاعره بوده و کمتر به استنباط تفصیلی از منابع دینی پرداخته است.
ایشان افزود:
در این آثار، گرچه مباحث عقلی و استدلالی مطرح است، اما ورود مستقیم به آیات و روایات و استخراج نظاممند معارف اعتقادی، بهصورت گسترده دیده نمیشود.
کلام امامیه و احیای «اجتهاد کلامی»
این استاد خارج کلام حوزه علمیه قم با تأکید بر رویکرد مرکز تخصصی معارف اهلبیت علیهمالسلام گفت:
در کلام امامیه، محور اصلی «اجتهاد» است؛ به این معنا که همانند فقه، باید با روش اصولی و با مراجعه به منابع، به استنباط معارف اعتقادی پرداخت.
ایشان تصریح کرد:
مقایسه با سایر مکاتب کلامی (کلام تطبیقی) در جای خود مفید است، اما مسئله اصلی، تولید معرفت دینی از منابع اصیل است و تطبیق، در مرتبه بعد قرار میگیرد.
نسبت کلام امامیه با فلسفه دین؛ اشتراک در موضوع، تفاوت در روش و غایت
در بخش دیگری از این نشست، استاد برنجکار به تحلیل نسبت کلام امامیه با فلسفه دین پرداخت و اظهار داشت:
فلسفه دین از حیث روش، دانشی فلسفی است که صرفاً با ابزار عقل به بررسی باورهای دینی میپردازد، در حالی که کلام، علاوه بر عقل، از منابع نقلی نیز بهره میگیرد.
ایشان افزود:
از نظر غایت نیز تفاوت اساسی وجود دارد؛ در کلام، هدف «فهم و دفاع از دین» است، اما در فلسفه دین، هدف «ارزیابی» باورهای دینی است و این ارزیابی میتواند از سوی یک متفکر مؤمن یا حتی غیرمؤمن انجام شود.
کلام جدید؛ تغییر در مسائل، نه در ماهیت علم
در این بخش از نشست استاد برنجکار ابتدا به تبیین اصطلاحات new theology و madern theology پرداخته و نسبت هرکدام با فلسفه دین و کلام جدید را تبیین نمودند. ایشان با اشاره به بحث «کلام جدید» بیان کرد:
آنچه امروز به عنوان کلام جدید مطرح میشود، در واقع ناظر به مسائل جدیدی است که وارد حوزه کلام شدهاند، نه اینکه ماهیت علم کلام دچار تحول بنیادین شده باشد.
ایشان با تأکید بر ثبات عناصر اصلی علم کلام افزود:
موضوع، روش و غایت علم کلام تغییر نکرده، بلکه پرسشها و چالشهای نوینی پیش روی آن قرار گرفته است.
چهار منشأ اصلی مسائل جدید کلامی
رئیس مرکز تخصصی معارف اهل بیت علیهم السلام در ادامه، منشأهای اصلی ورود مسائل جدید به عرصه کلام را چنین برشمرد:
* مباحثی که از فلسفه دین وارد شده است مانند طرح مجدد مسائلی همچون شر، بهعنوان چالشی برای اصل وجود خدا
* مباحثی که از علوم جدید اضافه شده است؛ تأثیر نظریاتی مانند تکامل، فیزیک جدید و مباحث مربوط به علیت
* مباحثی که از اومانیسم دینی وارد شده است؛ طرح پرسشهایی درباره کارکرد دین، نسبت دین با سیاست، نسبت دین با حقوق بشر و نسبت دین باعلم * مباحثی که از جانب برخی متفکران بر اساس مبانی خاص خودشان مطرح شده است مانند تجربه دینی و دیدگاههایی نظیر «گوهر و صدف»
هشدار علمی؛ خطر ورود غیرمتخصصانه به مسائل جدید
استاد برنجکار در بخش مهمی از سخنان خود، نسبت به برخی رویکردهای سطحی در مواجهه با مسائل جدید هشدار داد و تصریح کرد:
ورود به این مباحث بدون پشتوانه اجتهادی در معارف دینی، میتواند به برداشتهای نادرست و حتی انحرافی منجر شود.
ایشان تأکید کرد:
متکلم امامی باید ابتدا معارف دینی را بر اساس مبانی اهلبیت علیهمالسلام بهصورت عمیق استنباط کند و سپس با اتکا به این مبانی، به تحلیل و نقد دیدگاههای جدید بپردازد.
کلام امامیه؛ زیربنای ورود به فلسفه دین و کلام جدید
این استاد حوزه در جمعبندی مباحث خود بیان کرد:
کلام امامیه نقش زیربنایی در مواجهه با جریانهای فکری جدید دارد و بدون آن، ورود به عرصههایی مانند فلسفه دین یا کلام جدید، فاقد پشتوانه روشمند خواهد بود.
معرفی ظرفیتهای آموزشی و پژوهشی مرکز
در بخش پایانی نشست، دبیر جلسه به معرفی مرکز تخصصی معارف اهلبیت علیهمالسلام پرداخت و از برگزاری دورههای سطح سه و چهار کلام در گرایشهای مختلف خبر داد.
ایشان از مهمترین مزایای این مرکز را چنین برشمرد:
* بهرهمندی از اساتید برجسته کلامی
* امکان فعالیت در پژوهشکده تخصصی معارف اهلبیت علیهمالسلام
* هدایت پژوهشی در تدوین پایاننامهها
* برنامهریزی برای اتمام دوره سطح سه در کوتاهترین زمان ممکن
جمعبندی
وبینار «آشنایی با رشته کلام امامیه» با تبیین دقیق ماهیت این علم، جایگاه آن در میان علوم اسلامی و نسبت آن با جریانهای فکری معاصر، تصویری روشن از مسیر علمی این رشته ارائه داد و بر ضرورت احیای اجتهاد کلامی بهعنوان راهبرد اصلی در مواجهه با چالشهای جدید تأکید کرد.
این نشست در فضایی علمی و تعاملی برگزار شد و مورد توجه و استقبال طلاب و علاقهمندان به مطالعات کلامی قرار گرفت.
