علم الهی در مدرسه کلامی حله؛ تبارشناسی مفاهیم، براهین اثبات و قلمرو شمول
شناسنامه علمی و ارجاع مقاله
| عنوان کامل مقاله: | علم الهی در مدرسه کلامی حله |
| نویسنده: | دکتر محمدجعفر رضایی (پژوهشگر کلام اسلامی و عضو هیئت علمی دانشگاه) |
| مجموعه مرجع: | مجموعه ۳۰ جلدی جستارهای اعتقادی (دفتر علم الهی – جلد ۱۰) |
| مرکز پژوهشی و ناشر: | پژوهشکده و نشر معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام |
| نوع اثر: | مقاله پژوهشی و اختصاصی مؤسسه معارف |
چکیده مقاله
صفت علم از مهم‌ترین صفات الهی است که متکلمان مدرسه کلامی حله نیز همانند پیشینیان خود به طرح و بسط آن پرداخته‌اند. گسترش مباحث فلسفه مشاء و نظریه ارتسام صُوَر، چالش‌های نوینی را در مفهوم‌شناسی و قلمرو علم پیش روی متکلمان نهاد. عالمان حله با نفی نظریه ارتسام صُوَر، سه دیدگاه ارائه کردند: ۱. اغلب متکلمان حله علم را صفت حقیقیِ ذات اضافه دانستند؛ ۲. علامه حلی به پیروی از خواجه طوسی در برخی آثارش، علم را حضور و صدور معلومات شمرد؛ ۳. فاضل مقداد علم را انکشاف و ظهور ازلی امور برای باری‌تعالی معرفی کرد. در مقام اثبات نیز با تکیه بر دلیل اتقان صنع و برهان فاعل قادر، عمومیت علم خداوند به جمیع کلیات و جزئیات متغیر را بدون پذیرش دگرگونی در ذات باری‌تعالی به اثبات رساندند.
۱. تحول مفهوم‌شناسی علم الهی در تلاقی کلام و فلسفه
متکلمان متقدم امامیه و معتزله، علم را به «اعتقاد مطابق با واقع که موجب سکون نفس است» تعریف می‌کردند؛ اما در عصر حله، تحت تأثیر نقدهای ملاحمی خوارزمی و فخر رازی، علم از مفاهیم بدیهی و بی‌نیاز از تعریف دانسته شد. متکلمان حله نظریه ارتسام صُوَر فلاسفه مشاء را به چالش کشیدند؛ زیرا لازمه آن، فاعل و قابل بودن هم‌زمان ذات الهی یا انفعال از غیر بود. بدین منظور، عمده عالمان این مکتب، علم را صفتی حقیقی اما «ذات اضافه» دانستند تا هرگونه دگرگونی عینی را به طرف اضافه (متعلقات و معلومات) ارجاع دهند، نه ذات ثابت حق‌تعالی.
۲. دوگانگی آراء علامه حلی و رویکرد انکشافی فاضل مقداد
دکتر رضایی در این مقاله به بازخوانی مواضع متفاوت علامه حلی می‌پردازد. علامه در کتبی مانند اسرار الخفیه میان اضافی دانستن علم و حضور عینی معلومات نزد مبدأ متعال مردد است، در حالی که در کتب کلامی مستقل خود نظریه اضافه را ترجیح می‌دهد. در نقطه مقابل، فاضل مقداد در ارشاد الطالبین با رد نسبی‌انگاری و اضافه محض، حقیقت علم را همان «انکشاف تام و ظهور ازلی» معرفی می‌کند؛ رویکردی که امور متغیر را به نحو متغیر و امور ثابت را به نحو ثابت از ازل تا ابد بر پروردگار مکشوف می‌داند.
۳. براهین کلامی اثبات علم: از اتقان صُنع تا فاعل قادر
در ساحت اثبات، متکلمان حله بیش از هر چیز بر برهان «احکام و اتقان افعال» تکیه کردند که برهانی انّی و مبتنی بر بداهت عقلی فاعل خبیر است. با این حال، در برابر شبهه وجود شرور طبیعی، دلیل نوآورانه «فاعل قادر» ملاحمی خوارزمی را به کار بستند؛ بدین تقریب که صدور فعل از قادر مختار متوقف بر قصد و داعی است و داعی عقلاً مشروط به علم فاعل است؛ بنابراین حتی آفرینش یک پدیده واحد نیز برای اثبات صفت علم باری‌تعالی کفایت می‌کند.
۴. دفاع از عمومیت علم الهی و پاسخ به شبهه علم به جزئیات
بزرگ‌ترین نزاع کلامی حله با بوعلی‌سینا، بر سر «علم به جزئیات زمانی» درگرفت. ابن‌سینا به جهت گریز از تغییر در ذات، علم الهی به جزئیات را منحصراً به نحو کلی و از طریق اسباب می‌دانست. متکلمان حله با تمسک به تساوی نسبت ذات الهی با جمیع معلومات امکانی، اثبات کردند که تجرد و کمال واجب‌الوجود ایجاب می‌کند که کلیات، جزئیات، اعراض، جواهر و حتی ممتنعات برای او مکشوف باشند و دگرگونی زمان و پدیده‌ها، تنها به تغییر اضافه اعتباری بازگردد نه انفعال ذات.
مجموعه ۳۰ جلدی پژوهشکده معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
