علم غیب از دیدگاه علما و محدثین اهل سنت؛ بازخوانی نصوص، نقد شبهه شرک و اثبات حقانیت مبانی امامیه
شناسنامه علمی و ارجاع مقاله
| عنوان کامل مقاله: | علم غیب از دیدگاه علما و محدثین اهل سنت |
| نویسنده: | دکتر محمدحسن نادم (استادیار و مدیر گروه شیعه‌شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب) |
| مجموعه مرجع: | مجموعه ۳۰ جلدی جستارهای اعتقادی (دفتر علم امام – جلد ۳) |
| مرکز پژوهشی و ناشر: | مؤسسه معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام |
| نوع اثر: | مقاله پژوهشی و اختصاصی مؤسسه معارف |
چکیده مقاله
علم غیب از آموزه‌های بنیادین اعتقادی است که بخش درخوری از آیات قرآن و روایات فریقین را به خود اختصاص داده است. این پژوهش به بررسی نوع نگاه علمای برجسته و صحاح اهل‌سنت (به‌ویژه بخاری و مسلم) به آیات و روایات علم غیب می‌پردازد. با واکاوی این منابع معتبر، سه دستاورد کلیدی آشکار می‌گردد: نخست، عدم وجود اختلاف مبنایی میان شیعه و اهل‌سنت در پذیرش اصل امکان غیب‌دانیِ غیرخداوند به تعلیم الهی؛ دوم، اثبات اعتبار و حقانیت کلامی امامیه در موضوع علم غیب امام؛ و سوم، پاسخ قاطع به اتهامات برخی جریان‌های سلفی و افراطی که باور به علم غیب اولیا را مختص شیعه دانسته و آن را به غلو و شرک متهم می‌سازند.
۱. بازخوانی قرآنی: تفکیک علم غیب ذاتی از علم غیب اعطایی
نویسنده با تحلیل آیات حصر («لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ») و آیات استثنا («إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ») نشان می‌دهد که در منظومه تفسیری اهل‌سنت، انحصار علم غیب به خداوند ناظر به علم ذاتی، استقلالی و بی‌واسطه است. علمای بزرگ اهل‌سنت تصریح دارند که آگاهی پیامبران و برگزیدگان الهی از امور پنهان، ناشی از وحی، الهام و تعلیم پروردگار است و این نوع علمِ تَبَعی و بالغیر، هیچ‌گونه منافاتی با توحید افعالی و علمی ندارد.
۲. شواهد علم غیب در صحیح بخاری و صحیح مسلم
مقاله با تکیه بر معتبرترین جوامع حدیثی اهل‌سنت اثبات می‌کند که محدثان ارشد عامه، اخبار متواتر معنوی پیرامون پیشگویی‌ها و گزارش‌های غیبی رسول اکرم(ص) درباره رخدادهای آینده (نظیر فتنه‌ها، شهادت صحابه و احوال قیامت) را ثبت کرده‌اند. این احادیث نشان می‌دهد که دایره اطلاعات پیامبر(ص) فراتر از امور عادی بوده و استناد به این گزارش‌ها در میان عموم محدثان، امری پذیرفته‌شده، مسلّم و خارج از حیطه تکفیر و تشکیک بوده است.
۳. فراگیری علم غیب در حق اولیا و کرامات صالحان
یکی از نقاط عطف این بررسی، تبیین امکان و وقوع علم غیب برای غیرپیامبران (اولیا و اصحاب) در کتب فقهی، کلامی و تاریخی اهل‌سنت است. گزارش‌های متعددی نظیر آگاهی‌های غیبی خلیفه دوم (حادثه ساریه و ندای «یا ساریة الجبل») یا اخبار غیبی صحابه و صلحا، در منابع اهل‌سنت ذیل عنوان «کرامات اولیا» و «فراست صادقه» توجیه شده است؛ رویکردی که نشان می‌دهد تسری علم غیب به غیرمعصوم نیز در سنت فکری آنان امری مسبوق به سابقه و معقول است.
۴. پاسخ به هجمه‌های سلفیه و اثبات همگرایی فریقین
دکتر نادم در جمع‌بندی تحقیق، تناقضات جریان وهابیت و سلفی‌گری در متهم ساختن شیعه به شرک را برملا می‌سازد. سلفیان در حالی شیعه را به سبب اعتقاد به علم غیب امام تکفیر می‌کنند که شیعه نیز علم غیب استقلالی را منحصراً از آنِ پروردگار دانسته و علم ائمه(ع) را مأخوذ از پیامبر و افاضه الهی می‌داند؛ دقیقاً همان منطقی که متکلمان و شارحان معتدل عامه در تحلیل کرامات و علم غیب نبوی برگزیده‌اند.
مجموعه ۳۰ جلدی پژوهشکده معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
