فطرت و معرفت فطری از دیدگاه میرزا مهدی اصفهانی؛ ساختارشناسی، نقد روش‌های فلسفی و پیامدهای الهیاتی
شناسنامه علمی و ارجاع مقاله
| عنوان کامل مقاله: | فطرت و معرفت فطری از دیدگاه میرزا مهدی اصفهانی |
| نویسندگان: | مهدی باغبان خطیبی (پژوهشگر مؤسسه معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام) و دکتر محمدتقی سبحانی (دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی) |
| مجموعه مرجع: | مجموعه ۳۰ جلدی جستارهای اعتقادی (دفتر فطرت – جلد ۲۱) |
| صفحات در کتاب: | صفحه ۶۳۷ الی ۶۶۶ |
| مرکز پژوهشی و ناشر: | پژوهشکده و نشر معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام |
| نوع اثر: | مقاله پژوهشی و اختصاصی مؤسسه معارف |
چکیده مقاله
شناخت فطری از جمله شناخت‌های همگانی و وجدانی است. مبانی معرفت‌شناسی مرحوم میرزا مهدی اصفهانی(ره) بر پایه نظریه فطرت، در سه حوزه زبان‌شناسی، جهان‌شناسی و خداشناسی شکل یافته است. به باور وی، فطرت در معنای عام آن، مواجهه مستقیم عاقل با جهان خارج و حذف وساطت صُوَر و تصورات ذهنی در ساحت تعقل است. نور علم و عقل، اشیای خارجی را برای عاقل روشن می‌سازند و مفاهیم ذهنی مدخلیتی در حقیقت ادراک ندارند. اما شناخت خداوند نه با صُوَر عقلی امکان‌پذیر است و نه با نور علم و عقل؛ بلکه معرفت‌الله ناشی از تعریف مستقیم پروردگار است که در عوالم پیشین تحقق یافته و انسان با همین ودیعه وارد نشئه دنیا می‌شود. این نوشتار با واکاوی انتقادی مکاتب فلسفی و عرفانی، اثبات می‌کند که درک عقلی از ذات و صفات ممتنع است و تنها راه معرفت عقلی، خروج از دو حد تعطیل و تشبیه است.
۱. قلمرو عام فطرت در زبان‌شناسی و معرفت‌شناسی
نویسندگان با استناد به مبانی میرزای اصفهانی تبیین می‌کنند که فطرت معنایی گسترده‌تر از خداشناسی دارد. در ساحت زبان‌شناسی، بر خلاف دیدگاه رایج اصولی و فلسفی، الفاظ برای مفاهیم ذهنی وضع نشده‌اند، بلکه مستقیماً برای حقایق عینی و خارجی جعل شده‌اند و فهم عرفی عاقلان بر این مبنا جاری است. در ساحت معرفت‌شناسی نیز علم و عقل انواری عینی‌اند که کاشفیت ذاتی دارند و اشیا را در ظرف خارج می‌نمایانند؛ از این‌رو تصورات ذهنی نقشی در شکل‌گیری علم حقیقی ندارند و نظریه مشهور علم حصولی و ارتسام صُوَر، حجاب ادراک واقع است.
۲. حقیقت معرفت فطری؛ معرفت‌الله بالله در عوالم پیشین
در دستگاه فکری میرزای اصفهانی، شناخت ذات باری‌تعالی با هیچ ابزار بشری (نه حواس، نه عقل، نه علم و نه قیاس) ممکن نیست. راه نیل به خداشناسی، صرفاً «معرفة الله بالله» و فعل مستقیم خود پروردگار است. خداوند در عوالم پیشین (عالم ارواح و عالم ذر بر پایه آیه میثاق) خود را به همگان نمایانده و اقرار بر ربوبیت را اخذ فرموده است. ورود انسان به دنیا با نسیان موقف همراه است، اما اصل معرفت در سویدای دل مستقر مانده و رسالت انبیا نه تحصیل شناخت جدید، بلکه تذکر و زدودن غفلت از این ودیعه فطری است.
۳. نقد راه‌های بشری: ابطال معرفت بالوجه فلسفی و فنای عرفانی
پژوهش حاضر به بررسی انتقادی دو رویکرد مسلط می‌پردازد: فلاسفه به دلیل محال بودن اکتناه، به «معرفت بالوجه» پناه برده‌اند؛ در حالی که مفاهیم عامی چون واجب‌الوجود و علت‌العلل، برساخته‌های نفس‌اند و شناخت وجه، هرگز شناخت صاحب وجه نیست و سر از تشبیه درمی‌آورد. از سوی دیگر، عرفا با طرح فنا و وحدت وجود، در شهود نور وجود متوقف شده و به اشتباه، نور مخلوق و مبدع را مصداق حق‌تعالی پنداشته و به ورطه حلول یا سقوط کثرات لغزیده‌اند. معرفت فطری قرآنی، رؤیت قلبی و وجدانی پروردگار است که با حفظ تباین تامه خالق و مخلوق تحقق می‌یابد.
۴. پیامدهای الهیاتی: توصیف‌ناپذیری، انکارناپذیری و معرفت بین‌الحدینی
برآیند رویکرد میرزای اصفهانی، بازسازی بنیادین الهیات شیعی است. با ودیعه بودن معرفت فطری در جان همگان، انکار و شک مفهومی درباره خدا سالبه به انتفای موضوع است و کفر، عناد عملی در برابر معروف وجدانی است. همچنین ذات الهی تصوّرناپذیر و توصیف‌ناپذیر است؛ زیرا هر وصفی مستلزم تحدید و تشبیه است. وظیفه عقل، نه اثبات مثبتات ذات، بلکه «خروج از حدین» (نفی تعطیل با اثبات صانع و نفی تشبیه با سلب اوصاف امکانی) است که جان آدمی را در مواجهه با عظمت رب‌العزه به وله و حیرت می‌نشاند.
مجموعه ۳۰ جلدی پژوهشکده معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
