تطور نظریه معرفت اضطراری در اندیشه معتزله و امامیانِ مدرسه بغداد
شناسنامه علمی و ارجاع مقاله
| عنوان مقاله: | تطور نظریه معرفت اضطراری در اندیشه معتزله و امامیانِ مدرسه بغداد |
| نویسنده: | علی امیرخانی (عضو هیئت علمی پژوهشکده کلام اهل‌بیت علیهم‌السلام) |
| مجموعه مرجع: | مجموعه ۳۰ جلدی جستارهای اعتقادی (دفتر فطرت – جلد ۲۱) |
| صفحات در کتاب: | صفحه ۹۹ الی ۱۳۸ |
| مرکز پژوهشی و ناشر: | پژوهشکده و نشر معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام |
| نوع اثر: | مقاله پژوهشی و اختصاصی مؤسسه معارف |
چکیده مقاله
معرفت اضطراری در تفکر معتزلی با دو معیار متفاوتِ «غیراختیاری‌بودن (إلجایی)» و «بی‌نیازی از نظر و استدلال» ارزیابی شده و در بستر تاریخ اعتزال دچار دگرگونی‌های ساختاری فراوانی گشته است. ابوهذیل علاف با معیار نخست، معرفت‌الله را اضطراری و دیگر شناخت‌ها را اکتسابی دانست؛ در حالی که بشر بن معتمر همه معارف را اکتسابی خواند و جاحظ و اصحاب معارف کل شناخت‌ها را اضطراری شمردند. در این میان، نظّام با تغییر ملاک اضطرار به «بی‌نیازی از نظر»، تنها داده‌های حسی را اضطراری و معرفت‌الله را اکتسابی و استدلالی معرفی نمود. تثبیت این سنجه در دوره‌های بعد و تسری آن به متکلمان امامیِ مدرسه بغداد، سبب تضعیف باور کهن اصحاب ائمه پیرامون موهبتی و فطری بودن شناخت خدا شد و مسئله «وجوب نظر و تکلیف به معرفت» را جایگزین آن ساخت.
۱. سنجه‌های دوگانه در تعریف معرفت اضطراری
پژوهش نشان می‌دهد که ریشه اختلافات عمیق در باب معرفت‌شناسی کلامی، به تفاوت در تعریف واژه «اضطرار» بازمی‌گردد. در سده‌های نخست، اضطرار به معنای «غیرمقدور بودن برای مکلف و فعل مستقیم خداوند» فهمیده می‌شد؛ سنجه‌ای که بر اساس آن، ادراک خداوند امری مافوق توان تولیدی انسان و موهبتی الهی به شمار می‌آمد. اما با ورود اصطلاحات منطقی و فلسفی، معنای اضطرار به «بدیهی و بی‌نیاز از ترتیب استدلال» تقلیل یافت و شکافی بنیادین در نظام‌های کلامی پدید آورد.
۲. گردش نظری در جریان اعتزال؛ از ابوهذیل تا نظّام
سیر آراء متکلمان معتزلی گواه آن است که ابوهذیل علاف با ملاک عدم اختیار، شناخت پروردگار را اضطراری می‌دانست. در نقطه مقابل، بشر بن معتمر حتی معرفت حق را اکتسابی تلقی کرد و جاحظ کل نظام ادراک را اضطراری دید. نقطه چرخش نهایی با نظّام رخ داد؛ وی با حاکم ساختن ملاک «استغنا از برهان»، علم حسی را اضطراری قلمداد کرد و با نظری دانستن شناخت خداوند، الزام به استدلال را شالوده معرفت دینی قرار داد؛ چرخشی که بعدها بدنه اصلی مکتب اعتزال از آن پیروی کرد.
۳. مواجهه امامیان مکتب کوفه و بغداد در مسئله شناخت خدا
نویسنده با تحلیل تاریخی روابط فکری نشان می‌دهد که متکلمان نخستین امامیه در کوفه (هم‌عصر با حضور ائمه معصومین علیهم‌السلام)، معرفت‌الله را صُنع الهی و معرفت اضطراری/فطری دانسته و تکلیف به اصل شناخت را نامعقول می‌شمردند. با انتقال مرکزیت علمی به مدرسه بغداد (به‌ویژه از عصر شیخ مفید و سید مرتضی)، فضای عقل‌گرای حاکم و مجادلات مستمر با معتزله سبب شد امامیان بغداد سنجه متأخر اعتزال را برگزینند. بدین ترتیب، نظریه اکتسابی بودن معرفت‌الله، وجوب نظر و مهلت تفکر میان بلوغ و شناخت، تثبیت شد و دیدگاه نصوص‌محور پیشین به حاشیه رفت.
مجموعه ۳۰ جلدی پژوهشکده معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
