معرفت فطری خدا از دیدگاه عالمان شیعه؛ سیر تحول تاریخی و بررسی سه گانه مفاهیم
شناسنامه علمی و ارجاع مقاله
| عنوان کامل مقاله: | معرفت فطری خدا از دیدگاه عالمان شیعه |
| نویسنده: | استاد محمد بیابانی اسکوئی (استاد سطح عالی و محقق حوزه علمیه قم) |
| مجموعه مرجع: | مجموعه ۳۰ جلدی جستارهای اعتقادی (دفتر فطرت – جلد ۲۱) |
| صفحات در کتاب: | صفحه ۵۱۷ الی ۵۵۸ |
| مرکز پژوهشی و ناشر: | پژوهشکده و نشر معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام |
| نوع اثر: | مقاله پژوهشی و اختصاصی مؤسسه معارف |
چکیده مقاله
آیا معرفت خداوند متعال امری نظری و اکتسابی است یا بدیهی و ضروری؟ آیا این شناخت، فعل مستقیم پروردگار است یا دستاورد تفکر عقلی انسان؟ نگارنده با تکیه بر نصوص و روایات اهل‌بیت(ع) نشان می‌دهد که معرفت خداوند، موهبتی فطری برای عقول است و انسان‌ها با سرشتی آمیخته با شناخت توحیدی پای به جهان می‌گذارند. در این پژوهش، دیدگاه‌های علمای امامیه (شامل محدثان، فقیهان، متکلمان و فلاسفه) از قرن سوم تا عصر حاضر به ترتیب تاریخی مورد تحلیل و نقد قرار گرفته است. نویسنده با صورت‌بندی آراء حول سه محور بنیادین «معرفت فطری خدا»، «معرفة‌الله بالله» و «فعل‌الله بودن معرفت»، تفاوت رویکردهای کلامی، حدیثی و فلسفی را آشکار می‌سازد.
۱. چالش تاریخی میان «وجوب نظر و استدلال» و «اصالت فطرت»
استاد بیابانی اسکوئی تبیین می‌کند که در سده‌های نخستین، تحت تأثیر فضای مجادلات با معتزله، برخی متکلمان امامیه (مانند سید مرتضی) معرفت خدا را نظری دانسته و «نظر و استدلال» را نخستین واجب مکلف شمردند. اما در سده هفتم هجری با ظهور سید بن طاووس، این مبنا با استناد به محکمات نصوص به چالش کشیده شد. ابن‌طاووس اثبات کرد که ایمان فطری است و تکلیف به براهین پیچیده کلامی، فراتر از طاقت عموم بندگان و در تعارض با سیره پیامبر و ائمه(ع) است؛ چرخشی که متأخران را به سمت حجیت اطمینان قلبی و بازخوانی فطرت سوق داد.
۲. واکاوی قاعده روایی «معرفة‌الله بالله» در ترازوی اندیشمندان
مقاله به بررسی تفاسیر دانشمندان شیعه از حدیث مشهور «اعْرِفُوا اللَّهَ بِاللَّهِ» می‌پردازد: شیخ صدوق آن را به نفی شبیه و توحید ناشی از هدایت الهی بازگردانده، در حالی که فلاسفه‌ای نظیر ملاصدرا و ملاهادی سبزواری آن را به فنای در ذات یا براهین لمّی تأویل کرده‌اند. مؤلف با نقد دیدگاه‌های فلسفی و عرفانی اثبات می‌کند که بر اساس روایات، معنای حقیقی قاعده این است که شناخت ذات حق، هیچ واسطه و مفهومی ندارد و تنها از طریق خودتعریفی پروردگار و اعطای مستقیم معرفت در دل عاقلان امکان‌پذیر است.
۳. فعل‌الله بودن معرفت و جایگاه تذکری عقل و وحی
یکی از مباحث محوری پژوهش، نقد اکتسابی بودن معرفت است. احادیث شیعه تصریح دارند که «لیس لله علی خلقه أن یعرفوا، و لله علی الخلق أن یعرفهم». معرفت صُنع مستقیم خداوند است که پیش‌تر در عوالم ارواح و ذر به همگان افاضه شده است. انسان در نشئه دنیا دچار نسیانِ موقف شده و رسالت انبیای الهی و عقول بشری، نه تولید و تحصیل معرفت از عدم، بلکه زدودن پرده‌های غفلت و «تذکر» به همان عهد و شهود پیشین است.
۴. تبارشناسی آراء؛ از مکتب قم تا تفکر معاصر
مقاله سیر تفکر شیعی را با دقت در آثار شخصیت‌هایی چون کلینی، صدوق، سید بن طاووس، مجلسی اول، سید عبدالله شبر، شعرانی، علامه طباطبایی، میرزا مهدی اصفهانی و علامه جعفری رصد می‌کند. نتیجه این واکاوی تاریخی نشان می‌دهد که جریان اصیل حدیثی و معارفی شیعه همواره بر شهود وجدانی، استقلال معرفت از براهین مفهومی و خروج از دو حد تعطیل و تشبیه تأکید ورزیده است.
مجموعه ۳۰ جلدی پژوهشکده معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
