علم بلا معلوم خداوند متعال در مکتب میرزا مهدی اصفهانی؛ حل مسئله علم پیشین الهی و اختیار انسان
شناسنامه علمی و ارجاع مقاله
| عنوان کامل مقاله: | علم بلا معلوم خداوند متعال در مکتب میرزا مهدی اصفهانی و حل مسئله علم پیشین الهی و اختیار انسان |
| نویسندگان: | علیرضا رحیمیان (دکترای عرفان اسلامی) و سعید رحیمیان (دانشجوی دکتری حکمت متعالیه) |
| مجموعه مرجع: | مجموعه ۳۰ جلدی جستارهای اعتقادی (دفتر علم الهی – جلد ۱۰) |
| صفحات در کتاب: | صفحه ۴۴۱ الی ۴۷۰ |
| مرکز پژوهشی و ناشر: | پژوهشکده و نشر معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام |
| نوع اثر: | مقاله پژوهشی و اختصاصی مؤسسه معارف |
چکیده مقاله
در مکتب مرحوم آیت‌الله میرزا مهدی اصفهانی(ره)، تبیین‌های فلسفی و عرفانی از علم الهی مورد رد و انکار واقع می‌شود و متقابلاً تأکید می‌گردد که برای ذات اقدس پروردگار باید به «علم بلا معلوم» قائل شد که به معنای علم پیراسته از اضافه و نسبت است. یکی از مهم‌ترین ثمرات این مبنا، حل عقلانی تعارض دیرین میان «علم پیشین الهی و اختیار انسان» است. این پاسخ به معنای درک کیفیت علم نامتناهی خداوند نیست، بلکه تنزیه ذات از نقایص علوم مخلوقی است. همچنین بر پایه این دیدگاه، چگونگی آگاهی پیشین انبیا و معصومان(ع) از رخدادهای اختیاری عالم از طریق الواح و علم فعلی تبیین می‌گردد؛ علمی که مختص باری‌تعالی بوده و با اصطلاح علم بلا معلوم در انسان تفاوت بنیادین دارد.
۱. نقد عنصر «اضافه» در علم و اثبات تباین علم الهی با علوم بشری
در دستگاه‌های فلسفی و عرفانی، علم از صفات حقیقی ذات اضافه شمرده شده که قوام آن به وجود و تقرر معلوم است؛ مبنایی که علم الهی را به اعیان ثابته یا صُوَر مرتسمه وابسته کرده و ناخواسته ذات را به اضافات بی‌شمار مقید می‌سازد. نویسندگان نشان می‌دهند که در مکتب میرزای اصفهانی، بالاترین حد و نقص برای علم، همین «عنصر اضافه و نسبت» است. علم اطلاقی خداوند، علمی بلا معلوم و پیراسته از هرگونه اضافه است که استغنای تام از مخلوقات داشته و بود و نبود اشیا در ازلیت آن کمترین نقشی ندارد.
۲. حل بنیادین معضل جبر؛ بازخوانی شبهه می خواری خیام
اشکال مشهور ناسازگاری علم ازلی با اختیار (که در تمثیل می خواری خیام تجلی یافته)، محصول ذات اضافه دانستن علم خداست؛ زیرا در علوم بشری، پیش‌بینی فعل متوقف بر تعین پیشینی و سلب امکان انتخاب فاعل است. مقاله اثبات می‌کند که در پرتو علم بلا معلوم، علم الهی متأثر و برخاسته از معلوم نیست؛ لذا تصمیم و اراده آزاد عبد در آخرین لحظه، علم الهی را دستخوش دگرگونی یا جهل نمی‌سازد، بلکه خداوند به علم اطلاقی خود آنچه را بنده با اختیار واقعی خود رقم خواهد زد ازلاً می‌داند و قدرت عبد بر فعل و ترک، قدرت بر مخالفت با علم حق نیست.
۳. کیفیت آگاهی معصومان (ع) و پیوند الواح با علم مکنون
پرسش مهم این است که اگر علوم مخلوقی توان پیش‌بینی فعل اختیاری را ندارند، اخبار غیبی اولیای الهی از آینده چگونه توجیه می‌شود؟ پژوهش تبیین می‌کند که خداوند از علم مکنون بلا معلوم خویش، رخدادهای آینده را در «علم ثانی» (کتاب مبین و لوح محفوظ) ثبت و اخبار فرموده است. معصومان(ع) و ملائکه از طریق اتصال به این الواح که مظهر علم اطلاقی‌اند به رخدادها آگاه می‌شوند؛ بنابراین این علم، مخلوقی و خبری است و هرگز مستلزم انتقال ذات علم الهی به مخلوق یا مجبور بودن انسان‌ها در افعالشان نیست.
۴. تنزیهی بودن بلامعلومیت و حیرت عقول
مؤلفان در جمع‌بندی تصریح می‌نمایند که اطلاق صفت «علم بلا معلوم» برای کشف کیفیت یا چگونگی علم پروردگار نیست، بلکه این تعبیر تنزیه محض از نقایص، تحدیدها و وابستگی‌های علوم بشری است. عقل انسانی پس از تنزیه از جهل و پیراستن ذات از نسبت و اضافه، در آستانه درک کنه علم ربوبی به وله و حیرت می‌نشیند و بر مباینت تامه علم خالق با علوم امکانی اقرار می‌نماید.
مجموعه ۳۰ جلدی پژوهشکده معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
