عالم ارواح و عالم ذر در آیات و احادیث؛ تبیین نظام‌مند مراتب خلقت پیشین انسان
شناسنامه علمی و ارجاع مقاله
| عنوان کامل مقاله: | عالم ارواح و عالم ذر در آیات و احادیث |
| نویسنده: | استاد محمد بیابانی اسکوئی (استاد سطح عالی و محقق حوزه علمیه قم) |
| مجموعه مرجع: | مجموعه ۳۰ جلدی جستارهای اعتقادی (دفتر عوالم پیشین – جلد ۱۵) |
| صفحات در کتاب: | صفحه ۵۲۷ الی ۵۸۲ |
| مرکز پژوهشی و ناشر: | پژوهشکده و نشر معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام |
| نوع اثر: | مقاله پژوهشی و اختصاصی مؤسسه معارف |
چکیده مقاله
بر اساس دلالت آیات و روایات، خداوند معرفت خود را به صورت فطری به انسان عطا فرموده است؛ این معرفت در عوالم پیشین، یعنی عالم ذر و عالم ارواح اعطا شده است. در این پژوهش، خلقت ارواح پیش از اجساد با استناد به احادیث متواتر بررسی شده و احکام و آثار وجودی آن تبیین گشته است. پس از عالم ارواح، انسان در عالم ذر در آزمونی بزرگ به وحدانیت پروردگار، نبوت انبیا و ولایت ائمه اطهار(ع) شهادت داده است. مؤلف با دسته‌بندی و سامان‌دهی ساختار احادیث و تطبیق آن‌ها با محکمات قرآنی (نظیر آیه میثاق، آیه فطرت و سوره انسان)، تبیینی منسجم و عقلانی از هویت جسمانی-روحانی انسان و رابطه عوالم پیشین با آزمون‌های دنیا ارائه می‌نماید.
۱. اثبات تواتر خلقت ارواح پیش از ابدان و نقد تجرد نفس
استاد بیابانی اسکوئی با تکیه بر ده‌ها روایت معتبر و اثبات تواتر مضمونی و لفظی، مسئله تقدم خلقت ارواح بر ابدان به مدت دو هزار سال را تبیین می‌نماید. بر خلاف مبانی فلسفی که نفس را جسمانیة‌الحدوث و مجرد می‌دانند، روایات صراحت دارند که روح و بدن دو حقیقت مستقل مادی و انضمامی‌اند. ارواح در آن عالم مستقل از ابدان در هوا ساکن بوده، به صورت دسته‌های مجزا («الأرواح جنود مجندة») با یکدیگر انس یا تناکر داشته و مورد بعثت پیامبر خاتم(ص) و تکلیف قرار گرفته‌اند.
۲. حکمت حبس ارواح در قالب بدن‌های خاکی
یکی از باریک‌بینی‌های بدیع مقاله، رمزگشایی از حکمت الهی در پیوند زدن ارواح با ابدان است. از کلام امام صادق(ع) استفاده می‌شود که ارواح به دلیل شرافت و علو مرتبه، چنانچه بدون قید و محدودیت رها می‌شدند، زمینه تکبر و ادعای ربوبیت در آن‌ها فراهم می‌آمد. حبس ارواح در زندان بدن‌های مادی و کشیدن طعم رنج، فقر و ضعف، لطف و رحمتی از جانب پروردگار بود تا روح، حقیقت عبودیت و فقر ذاتی خود را وجدان کند و از طغیان در امان بماند.
۳. حقیقت عالم ذر و تفکیک ذر اول از ذر دوم
نویسنده با تحلیل و جمع روایات، حقیقت عالم ذر را در دو مرحله تصویر می‌کند: «ذر اول» پیش از آفرینش کالبد ابو البشر واقع شد که تمام فرزندان آدم تا قیامت از گلِ تفکیک‌شده به صورت ذرات ریز خلق شدند و آزمون ورود در آتش و اخذ میثاق انجام گرفت؛ و «ذر دوم» پس از هبوط حضرت آدم(ع) به زمین بود که خداوند تمام ذریه را از صلب او در وادی روحاء بیرون کشید و شهود حضوری و اقرار بر ربوبیت («أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى») به وقوع پیوست تا هیچ عذری در روز رستاخیز باقی نماند.
۴. پیوند تکوینی عوالم پیشین با نظام جنین‌شناسی و دیات
از دستاوردهای فقهی-کلامی این پژوهش، تطبیق روایات عوالم پیشین با مراحل تکوین جنین در رحم است. مقاله نشان می‌دهد نطفه‌ای که دارای «روح قدیم» (حاصل از عالم ذر) است از صلب به رحم منتقل می‌شود و حتی پیش از ولوج روحِ حیات در پایان چهارماهگی، به سبب حضور همین روح انسانیِ پیشین دارای حرمت و دیه شرعی است. انسان‌ها با ورود به دنیا صرفاً موقعیت موقف میثاق را فراموش کرده‌اند، اما اصل معرفت و شهود حق به صورت معرفتی فطری و زوال‌ناپذیر در عمق جانشان به ودیعت نهاده شده است.
مجموعه ۳۰ جلدی پژوهشکده معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
