بیستوپنجمین نشست شناسه شیعه با موضوع «روایت کرم دندان در پرتو کاوشهای اعتبارسنجی و اسطورهشناسی» برگزار شد
بیستوپنجمین نشست از سلسله نشستهای «شناسه شیعه» در چارچوب دومین دوره جشنواره حدیثپژوهان جوان، با ارائه علی امیری، نقد حجتالاسلام والمسلمین دکتر سید حیدر طباطبایی و دکتر محمدمهدی سکوتی و دبیری علمی حجتالاسلام والمسلمین احسانالله درویشی، در تاریخ ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ در مؤسسه معارف اهلبیت علیهمالسلام برگزار شد. در این نشست، یکی از روایات خاص و محل بحث در حوزه طب روایی، یعنی «روایت کرم دندان»، با رویکردی ترکیبی از اعتبارسنجی حدیثی و تحلیل اسطورهشناختی مورد بررسی قرار گرفت.
۱. طرح مسئله و رویکرد پژوهش
ارائهدهنده در آغاز، با طرح این مسئله که برخی روایات طبی، بهویژه روایت مربوط به «کرم دندان»، در نگاه معاصر با چالشهایی از حیث علمی و تاریخی مواجه شدهاند، ضرورت بازخوانی اینگونه روایات را یادآور شد.
وی تأکید کرد که:
* مواجهه با این دسته از روایات، نیازمند رویکردی چندلایه است؛
* صرف تحلیل سندی یا صرف تطبیق با دادههای علمی معاصر، برای داوری کافی نیست؛
* باید از ظرفیتهای میانرشتهای، از جمله اسطورهشناسی، نیز بهره گرفت.
بر همین اساس، مقاله حاضر با هدف ارزیابی اعتبار روایت و تحلیل زمینههای فرهنگی و اسطورهای آن تدوین شده است.
۲. بررسی سندی و تاریخی روایت
در گام نخست، ارائهدهنده به بررسی طرق نقل روایت کرم دندان در منابع حدیثی پرداخت. در این بخش:
* منابع اصلی روایت شناسایی و مقایسه شدند؛
* وضعیت راویان از منظر رجالی مورد بررسی قرار گرفت؛
* اختلاف نسخهها و نقلها تحلیل شد.
نتیجه این بخش نشان داد که:
روایت از حیث سندی، با چالشهایی مواجه است و نمیتوان آن را در زمره روایات قوی و بیاشکال قرار داد، هرچند بهطور کامل نیز قابل طرد قطعی نیست.
۳. تحلیل دلالی روایت
در ادامه، به تحلیل محتوای روایت پرداخته شد. ارائهدهنده نشان داد که:
* ظاهر روایت، دلالت بر وجود «کرم» بهعنوان عامل پوسیدگی دندان دارد؛
* این تلقی، با دانش پزشکی جدید سازگار نیست؛
* اما میتوان آن را در چارچوب زبان توصیفی و ادبیات زمان صدور روایت تحلیل کرد.
در این راستا، این احتمال مطرح شد که:
مفهوم «کرم» در روایت، لزوماً به معنای موجود زیستی به معنای دقیق امروزی نبوده، بلکه میتواند نوعی تعبیر عرفی از عامل فساد باشد.
۴. رویکرد اسطورهشناختی
یکی از نوآوریهای اصلی مقاله، بهرهگیری از تحلیل اسطورهشناختی بود. در این بخش، ارائهدهنده با بررسی فرهنگهای مختلف نشان داد که:
* باور به «کرم دندان» در بسیاری از تمدنهای کهن (از جمله ایران باستان، هند و میانرودان) وجود داشته است؛
* این باور، بهعنوان یک تبیین پیشاعلمی از درد دندان شکل گرفته است؛
* در برخی متون کهن، حتی داستانها و اسطورههایی درباره این کرم نقل شده است.
بر این اساس، این احتمال مطرح شد که:
روایت مورد بحث، در فضایی شکل گرفته که این باور فرهنگی در آن رایج بوده است.
۵. نسبت روایت با دادههای علمی
ارائهدهنده در این بخش، به بررسی نسبت روایت با دانش پزشکی معاصر پرداخت و تأکید کرد:
* علم جدید، پوسیدگی دندان را ناشی از فعالیت باکتریها میداند؛
* هیچ شواهدی برای وجود «کرم» بهمعنای متعارف وجود ندارد؛
* بنابراین، فهم ظاهرگرایانه از روایت، با یافتههای علمی سازگار نیست.
در عین حال، وی پیشنهاد کرد که:
* باید میان «زبان روایت» و «واقعیت خارجی» تفکیک کرد؛
* برخی تعابیر روایی، ممکن است ناظر به فهم عرفی زمان خود باشند.
۶. راهکارهای پیشنهادی در مواجهه با روایت
در جمعبندی تحلیلی، ارائهدهنده چند رویکرد ممکن را مطرح کرد:
۶.۱. رویکرد طرد کامل
رد روایت بهدلیل ضعف سند و ناسازگاری با علم.
۶.۲. رویکرد پذیرش ظاهری
پذیرش روایت بهصورت literal، که با چالشهای جدی مواجه است.
۶.۳. رویکرد تأویلی (برگزیده)
فهم روایت در چارچوب زبان فرهنگی و عرفی زمان صدور، بدون التزام به ظاهر لفظی.
۷. نکات ناقدان
دو ناقد نشست، هر یک از زاویهای به بررسی مقاله پرداختند:
۷.۱. نقدهای دکتر سید حیدر طباطبایی
* تأکید بر ضرورت دقت بیشتر در تحلیل سندی روایت؛
* توجه به جایگاه روایات طبی در منظومه حدیثی؛
* پرهیز از شتاب در نسبتدادن روایات به زمینههای اسطورهای.
۷.۲. نقدهای دکتر محمدمهدی سکوتی
* تأکید بر اهمیت روششناسی در بهرهگیری از اسطورهشناسی؛
* لزوم تفکیک دقیق میان «تأثیرپذیری» و «همزمانی فرهنگی»؛
* توجه به امکان قرائتهای جایگزین از متن روایت.
۸. پاسخهای ارائهدهنده
ارائهدهنده در پاسخ به نقدها بیان کرد:
* هدف مقاله، نفی روایت نبوده، بلکه ارائه چارچوبی برای فهم دقیقتر آن است؛
* تحلیل اسطورهشناختی بهمعنای نسبتدادن منشأ غیرالهی به روایت نیست، بلکه ناظر به فضای فرهنگی است؛
* ترکیب روشهای حدیثی و میانرشتهای، میتواند به فهم عمیقتر متون کمک کند.
۹. جمعبندی
نشست «روایت کرم دندان در پرتو کاوشهای اعتبارسنجی و اسطورهشناسی» را میتوان نمونهای از رویکردهای نوین در مواجهه با روایات چالشبرانگیز دانست. این پژوهش نشان داد که برای فهم دقیق چنین روایاتی، باید از چارچوبهای سنتی فراتر رفت و از روشهای میانرشتهای بهره گرفت.
در عین حال، نقدهای مطرحشده نیز بر ضرورت احتیاط در تحلیلهای اسطورهشناختی و حفظ توازن میان دادههای حدیثی و مطالعات فرهنگی تأکید داشت. در مجموع، این نشست افقی تازه در تحلیل روایات طبی گشود و زمینهای برای گفتوگوی جدیتر میان حدیثپژوهی و علوم انسانی فراهم ساخت.
