پنجمین نشست تخصصی تصوفپژوهی با موضوع «تکثرگرایی و پلورالیسم دینی در تصوف» برگزار شد
پژوهشکده معارف اهلبیت علیهمالسلام، پنجمین نشست از سلسله نشستهای تخصصی خود در حوزۀ تصوفپژوهی را با تمرکز بر موضوع «تکثرگرایی و پلورالیسم دینی در تصوف»، روز چهارشنبه ۱۷ دی ۱۴۰۴، برگزار نمود. این نشست با ارائه حجتالاسلام والمسلمین رضا داوودی و با هدف واکاوی مبانی، پیشینه و پیامدهای دیدگاههای تکثرگرایانه در سنت فکری تصوف اسلامی، برگزار شد.
◼️ کلیات و ضرورت بحث
در آغاز نشست، سخنران با اشاره به رواج فزایندۀ گفتمانهای معنویتگرای سکولار در جامعۀ امروز، بر ضرورت نقد و بررسی دیدگاههایی تأکید کرد که ممکن است با پوشش «عرفان اسلامی» یا «تصوف»، مبانی انحصاری حقانیت دین اسلام را تحت الشعاع قرار دهند. ایشان تصریح کردند که یکی از کانونهای نظری این جریانها، اندیشههای «پلورالیستی دینی» است که در آثار برخی از عرفای متصوفه قابل ردیابی است و حتی توسط فیلسوفان دین غربی مانند «جان هیک» احیا و بسط داده شده است.
◼️ تعریف و گونهشناسی پلورالیسم دینی
سخنران در بخشی از ارائه، به تعریف و تقسیمبندی رویکردهای مختلف نسبت به حقانیت ادیان پرداخت:
- انحصارگرایی:تنها یک دین را بر حق میداند.
- شمولگرایی:یک دین را کامل و بر حق میداند، اما امکان بهرهمندی از نجات را برای پیروان دیگر ادیان نیز میپذیرد.
- وحدتگرایی:ادیان را در گوهر و حقیقت واحد میداند و اختلافات را صرفاً در سطح شریعت و ظواهر میپندارد.
- پلورالیسم (تکثرگرایی) دینی:تمام سنتهای دینی بزرگ را تجلیها و برداشتهای متفاوت اما معتبر از یک حقیقت متعالی واحد میداند و برای همۀ آنها اعتبار یکسان قائل است. این دیدگاه، هم در حوزۀ «حقانیت» و هم در حوزۀ «نجات» میتواند مطرح شود.
◼️ ارتباط نظریۀ پلورالیسم با عرفان اسلامی
یکی از محورهای اصلی نشست، بررسی استنادات تاریخی فیلسوفانی مانند جان هیک به آثار عرفای اسلامی همچون ابنعربی و مولوی بود. سخنران با اشاره به این موضوع که هیک، عرفای اسلامی را پیشگامان اندیشۀ پلورالیستی خوانده، به تحلیل عباراتی از این عرفا پرداخت که بر یگانگی حقیقت و تکثر ظاهری راهها دلالت دارند؛ از جمله تمثیل معروف «فیل و کوران در اتاق تاریک» در مثنوی مولوی که بر نسبیبودن ادراکات جزئی از حقیقت تأکید دارد.
◼️ مبانی تصوف برای تکثرگرایی دینی
در این بخش، مهمترین مبانی فکری در سنت تصوف که به دیدگاه تکثرگرایانه میانجامد، برشمرده و نقد شد:
- وحدت وجود:تفسیر خاص از اینکه همۀ مظاهر عالم را تجلی حق دانسته، ممکن است به تساوی همۀ اعتقادات در ساحت تحقق پرستش بیانجامد.
- اصالت عشق و باطن:با محور قرار دادن عشق و سیر باطنی، ممکن است از اهمیت شریعت و ظواهر دینی کاسته و فرمهای مختلف دینداری را همارز جلوه دهد.
- تأکید بر رحمت واسعۀ الهی:با استناد به وسعت رحمت خداوند، ممکن است مفاهیمی مانند انحصار نجات یا عذاب اخروی به حاشیه رانده شود.
- نگرش خاص به «کفر» و «شرک»:با تفسیر باطنیگرایانه، ممکن است این مفاهیم از معنای شرعی خود فاصله گرفته و به عنوان مراحلی از سلوک یا تجلیهایی از حقیقت تأویل شوند.
◼️ نقد و بررسی دیدگاه تکثرگرای صوفیه
سخنران با رویکردی انتقادی و بر اساس مبانی کلام اسلامی و معارف اهلبیت (علیهم السلام)، اشکالات متعددی به این دیدگاه وارد کرد، از جمله:
- تعارض با منطق نقلی:این دیدگاه با آیات صریح قرآن دربارۀ انحصار دین حق، بطلان شرک، و دعوت انبیای الهی به توحید ناسازگار است.
- تعارض با منطق عقلی:پذیرش همزمان ادعاهای متعارض ادیان مختلف، بدون امکان جمع عقلانی، منطقاً ناممکن است.
- تهی کردن سیرۀ انبیا:این نگاه، مجاهدت تاریخی پیامبران در مبارزه با شرک و انحراف را بیمعنا یا تفسیری صرفاً نمادین جلوه میدهد.
- پیامدهای اجتماعی و فقهی:چنین دیدگاهی میتواند به تعطیلی مفاهیمی مانند امر به معروف و نهی از منکر، جهاد، و ضرورت تبلیغ دین بینجامد.
◼️ بازخوانی چهار نشست پیشین تصوفپژوهی
این نشست پنجم، در ادامۀ سلسله جلسات تخصصی زیر برگزار شد:
- نشست اول:با عنوان «نقد و بررسی تفسیر بیانالسعاده از منظر کلامی» ، به تحلیل یکی از تفاسیر عرفانیِ قرآن پرداخت.
- نشست دوم:با موضوع «بررسی فرقۀ نقشبندیه عثمانیه در ایران»، به واکاوی تاریخی و عقیدتی یکی از جریانهای فعال تصوف در کشور اختصاص یافت.
- نشست سوم:با محوریت «رویکرد حدیثی متصوفه و کتاب قوتالقلوب» ، روشها و منابع حدیثی صوفیه را مورد کندوکاو قرار داد.
- نشست چهارم:تحت عنوان «نقد و بررسی دیدگاه اهل تصوف درباره شریعت، طریقت و حقیقت»، به تحلیل نسبت این سه مفهوم کلیدی در منظومۀ فکری صوفیه و نقد انفکاک یا تقدم و تأخر میان آنها پرداخت.
◼️ جمعبندی و تأکید نهایی
حجتالاسلام والمسلمین رضا داوودی، در پایان، بر این نکته تأکید کرد که رویکرد انتقادی حاضر، نه رد همۀ تجارب معنوی، بلکه ناظر به حفظ حریم توحید و شریعت محمدی(صلی الله علیه و آله و سلم) در برابر تفسیرهایی است که به «صلح کل» نامحدود و نسبیانگاری حقانیت میانجامد. ایشان تصریح کردند که معنویت اصیل اسلامی، ریشه در ولایت اهلبیت(علیهم السلام) و تبعیت از شریعت جعفری دارد و هرگونه عرفان یا سلوکی که بخواهد خود را از این دو اصل مستغنی کند، در معرض انحراف است.
این نشست با پرسش و پاسخ حاضران که شامل اساتید، پژوهشگران و دانشجویان حاضر به صورت حضوری و مجازی بود، به پایان رسید. سلسله نشستهای تصوفپژوهی این پژوهشکده با هدف تولید ادبیات نقدی منبعمحور در حوزۀ عرفان و تصوف ادامه دارد.
