آموزه اسما و صفات الهی در مکتب اهل بیت (ع)؛ بازخوانی بعد وجودشناختی و معناشناختی
شناسنامه علمی و ارجاع مقاله
| عنوان مقاله: | آموزه اسما و صفات الهی در مکتب اهل بیت (ع) |
| نویسنده: | دکتر محمدتقی سبحانی (دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی) |
| مجموعه مرجع: | مجموعه ۳۰ جلدی جستارهای اعتقادی (دفتر اسما و صفات – جلد ۴) |
| صفحات در کتاب: | صفحه ۵۵۹ الی ۶۲۷ |
| مرکز پژوهشی و ناشر: | مؤسسه معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام |
| نوع اثر: | مقاله پژوهشی و اختصاصی مؤسسه معارف |
چکیده مقاله
مسئله اسما و صفات در روایات اسلامی، به‌ویژه در احادیث اهل‌بیت(ع)، جلوه‌ای کم‌نظیر دارد و متون حدیثی حامل معارف بلند و گرانسنگی در این باب هستند. این پژوهش به بررسی تفصیلی بعد وجودشناختی و معناشناختی اسما و صفات در کلام معصومان(ع) می‌پردازد. در بیانات پیشوایان شیعه تأکید شده است که هرگونه توصیف مفهومی موجب تحدید ذات و تشبیه خالق به مخلوق می‌گردد؛ چراکه وصف، مستلزم مصنوعیت و محدودیت موصوف است و از این‌رو، واپسین درجه اخلاص با «نفی صفات» از ذات ربوبی پیوند خورده است. یادکرد صفات حق در کلام الهی، صرفاً به معنای اقرار و اعتراف به کمالات خداست بدون آنکه احاطه علمی و تصوری به دست دهد. این حقیقت در منظومه معارف امامیه با اصل بنیادین «اثبات بلا تشبیه» استوار گشته است.
۱. افق‌های نوین در مسئله‌شناسی اسما و صفات
دکتر سبحانی در این تحقیق جامع، مناقشات تاریخی پیرامون صفات الهی را در سه محور ساختاریافته تحلیل می‌کند: مباحث لفظ‌شناختی (نظیر تقدم و تأخر اطلاق اسما)، مباحث وجودشناختی (مسئله عینیت یا زیادت صفات بر ذات، حدوث یا ازلیت اسما و نقش آن‌ها در تکوین عالم)، و مباحث معناشناختی. مقاله اثبات می‌کند که محور اصلی بیانات اهل‌بیت(ع) بر مسائل دقیق معناشناختی متمرکز است؛ یعنی پاسخ به این پرسش بنیادین که چگونه می‌توان خدا را خواند و ستود بی‌آنکه به پرتگاه تشبیه یا مغاک تعطیل فروافتاد.
۲. کالبدشکافی وجودی صفات؛ نفی زیادت اشعری و رد تعطیل معتزلی
در ساحت وجودشناسی، مقاله به بازخوانی انتقادی جریان‌های کلامی می‌پردازد. اشاعره با باور به قدما و زیادت صفات بر ذات، به تکثر در ازل گرفتار شدند و معتزله در تلاش برای گریز از این معضل، ذات را نایب مناب صفات دانسته یا به نفی صفات روی آوردند. نگارنده با استناد به خطبه اول نهج‌البلاغه («کمال توحیده الإخلاص له، و کمال الإخلاص له نفی الصفات عنه») نشان می‌دهد که اهل‌بیت(ع) صفات زائد و قدیم بر ذات را ممتنع دانسته و حلول صفات را نشانه مصنوعیت معرفی کرده‌اند؛ در عین آنکه اسما و صفات تکوینی را به عنوان وسایط فیض و مخلوقات حق در تدبیر هستی تثبیت فرموده‌اند.
۳. تباین تامه و تمایز «صفات اقرار» از «صفات احاطه»
یکی از درخشان‌ترین بخش‌های مقاله، نقد معرفت اکتناهی و احاطی به خداوند است. عقل و وهم بشری به دلیل پیوستگی با ابزارها، صرفاً توانایی درک امور محدود و مقدر را دارند («کلما میزتموه بأوهامکم فی أدق معانیه فهو مخلوق لکم»). از منظر امام صادق(ع) در توحید مفضل، اوصاف الهی از قبیل «صفات اقرار» هستند تا بنده سر به بندگی فرود آورد و از انکار برهد، نه «صفات احاطه» که کنه ذات را در چنگ اندیشه آورد. راه شناخت خداوند در مرتبه عقل، «وصف به افعال و مصنوعات» و در مرتبه دل، «شهود و معرفت فطری» اعطایی از جانب خود پروردگار است.
۴. راهبرد رهایی‌بخش اهل‌بیت(ع): مذهب «اثبات بلا تشبیه»
مقاله در جمع‌بندی نهایی، مذهب کلامی امامیه را در کلام امام رضا(ع) صورت‌بندی می‌کند: در برابر دو انحرافِ «مذهب اثبات با تشبیه» (اهل حدیث و مجسمه) و «مذهب نفی و ابطال» (معطله)، راه مستقیم و وحیانی «اثبات بلا تشبیه» است. بدین معنا که صفات کمالیه بر ذات اقدسش اثبات می‌گردد، اما هرگونه شباهت، سنخیت مفهومی و تصویرسازی ذهنی مباین با حقیقت ربوبی نفی و طرد می‌شود؛ چراکه صانع با تمام آنچه در صفات پدید آورده، مباینت تامه دارد.
مجموعه ۳۰ جلدی پژوهشکده معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
