اسما و صفات الهی از دیدگاه میرزا مهدی اصفهانی؛ نقد اشتراک معنوی و تبیین علامت‌بودن اسما
شناسنامه علمی و ارجاع مقاله
| عنوان مقاله: | اسما و صفات الهی از دیدگاه میرزا مهدی اصفهانی |
| نویسنده: | دکتر عباس شاه‌منصوری (دانش‌آموخته دکتری دین‌پژوهی) |
| مجموعه مرجع: | مجموعه ۳۰ جلدی جستارهای اعتقادی (دفتر اسما و صفات – جلد ۴) |
| صفحات در کتاب: | صفحه ۷۲۳ الی ۷۵۰ |
| مرکز پژوهشی و ناشر: | مؤسسه معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام |
| نوع اثر: | مقاله پژوهشی و اختصاصی مؤسسه معارف |
چکیده مقاله
در این مقاله پس از تبیین زمینه بحث از اسما و صفات الهی و بیان دیدگاه‌های کلامی و فلسفی، آثار فقیه متأله میرزا مهدی اصفهانی مورد بررسی قرار گرفته است. میرزای اصفهانی با تذکر به قصور ذاتی انسان از نیل به حقیقت معرفت ذات، معتقد است که هرگونه توصیف از سوی مخلوقات به تشبیه و انحراف از توحید ناب منجر می‌شود. ایشان با تأکید بر اینکه معرفت خداوند فعل مستقیم خود اوست و هیچ‌گونه سنخیتی میان خالق و مخلوق وجود ندارد، هرگونه نام‌گذاری خارج از دایره وحی را باطل می‌داند. از منظر وی، خدای متعال خود اسمایی جعل فرموده که صرفاً علاماتی دالّ بر ذات اقدس اویند و بدون واسطه‌گری مفاهیم ذهنی، انسان را به همان معروف فطری متذکر می‌سازند. بدین ترتیب، کاربرد الفاظ مشترک در حق باری‌تعالی و مخلوقات صرفاً از باب «اشتراک لفظی» است و از حیث معنا و مصداق تمایز و مباینت تامه دارند.
۱. معرفت فطری؛ شالوده نگرش میرزای اصفهانی به اسما و صفات
نقطه آغازین منظومه اعتقادی میرزای اصفهانی در باب الوهیت، ابتنا بر قاعده «معرفت‌الله بالله» است. برخلاف مکاتب کلامی و فلسفی که معرفت خداوند را برهانی، اکتسابی و حاصل انتزاع عقل بشری می‌دانند، ایشان با تمسک به احادیث صریح اهل‌بیت(ع)، شناخت خداوند را عطیه و فعلی الهی معرفی می‌کند که در عوالم پیشین در جان آدمی سرشته شده است. انسان در این دستگاه معرفتی، با هیچ مفهوم ذهنی توان احاطه بر باری‌تعالی را ندارد و هر آنچه در کمند اوهام و ادراکات درآید، مخلوقی چون خود اوست.
۲. نقد رویکرد مفهوم‌محور، «معرفت بالوجه» و اشتراک معنوی
نگارنده نشان می‌دهد که میرزای اصفهانی چگونه نظریه اشتراک معنوی و حمل تشکیکی فلاسفه را به چالش می‌کشد. در اندیشه فلسفی، صفاتی کمالی نظیر علم و قدرت از مخلوقات انتزاع شده و پس از پیرایش نقایص امکانی، بر خداوند تطبیق می‌شوند؛ این مسیر ناخواسته به سنخیت و تشبیه میان مبدأ و ماسوی منتهی می‌گردد. میرزای اصفهانی اثبات می‌کند که «معرفت بالوجه» هرگز معرفت به صاحب وجه نیست و ارتباط میان دو حقیقت کاملاً متباین از طریق مفاهیم مشترک ناممکن است.
۳. کارکرد اسما به منزله علامات و اثبات اشتراک لفظی
در دستگاه فکری میرزای اصفهانی، اسما و صفات نه تعاریف حدّی یا صفات عینی زائد بر ذات، بلکه «علامات موضوعه الهی» هستند. خداوند این الفاظ را علاماتی قرار داده تا بندگان در مقام دعا و نیایش او را با همان علائم بخوانند؛ نظیر علامت‌های قراردادی که هیچ سنخیتی با ذات صاحب علامت ندارند. بنابراین هنگامی که خداوند «عالم» یا «قادر» خوانده می‌شود، تنها از باب اشتراک در لفظ است و حقیقت معنای آن در ساحت ربوبی، با احتراز از تشبیه، صرفاً به «لیس بجاهل» و «لیس بعاجز» بازمی‌گردد تا ساحت تنزیه محفوظ بماند.
۴. توقیفی بودن اسما و صفات؛ فراتر از یک ادب شرعی
از برجسته‌ترین دستاوردهای این تحقیق، تبیین پشتوانه عقلی «توقیفی بودن اسما» است. مرحوم میرزا توقیفی بودن اسما را صرفاً یک احتیاط یا تأدب فقهی نمی‌داند، بلکه به دلیل تباین مطلق خالق و مخلوق و عجز عقل از وضع الفاظ بدون سنخیت، نام‌گذاری بر خداوند را ذاتاً خارج از صلاحیت تکوینی بشر دانسته و ورود در آن را مساوق الحاد و بدعت تلقی می‌کند.
مجموعه ۳۰ جلدی پژوهشکده معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
