اراده‌ی الهی از منظر میرزای اصفهانی (ره)؛ بازخوانی حقیقت نور و نفی ازلیت اراده
شناسنامه علمی و ارجاع مقاله
| عنوان مقاله: | اراده‌ی الهی از منظر میرزای اصفهانی (ره) |
| نویسنده: | دکتر سید محمد بنی‌هاشمی (دکترای عرفان اسلامی، استادیار دانشگاه و مدرس سطوح عالی حوزه) |
| مجموعه مرجع: | مجموعه ۳۰ جلدی جستارهای اعتقادی (دفتر اراده الهی – جلد ۱۹) |
| صفحات در کتاب: | صفحه ۸۰۳ الی ۸۳۰ |
| مرکز پژوهشی و ناشر: | پژوهشکده و نشر معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام |
| نوع اثر: | مقاله پژوهشی و اختصاصی مؤسسه معارف |
چکیده مقاله
موضوع مشیت و اراده حق‌تعالی از مهم‌ترین مقولاتی است که در قرآن کریم و احادیث معصومان(ع) مطرح گردیده و متفکران بشری درباره آن به ارائه نظریات مختلف پرداخته‌اند. اما دیدگاه میرزای اصفهانی(ره) در این باره، با تمام نظریه‌های رایج کلامی و فلسفی تفاوتی بنیادین دارد؛ چراکه در نظام معرفتی ایشان، حقیقتی به نام «نور» — که فعل الهی است — مطرح می‌شود که در مرتبه مادون حق‌تعالی و مافوق مخلوقات و مفعولات جای می‌گیرد. از منظر میرزای اصفهانی، اراده خداوند در آموزه‌های وحیانی به دو معنای متفاوت به کار رفته است: یک معنای آن منطبق بر «فعل الهی و احداث» (معنای مصدری) است که از ازلیت پیراسته بوده و ملازم با حدوث است؛ و معنای دیگر ناظر بر یک «مفعول و ثبوت علمی» (معنای حاصل‌مصدری) است که از مقدمات خلق نظام موجود در عالم به شمار می‌آید.
۱. حقیقت نور و تمایز تثلیثی «فاعل، فعل و مفعول»
مرحوم میرزای اصفهانی با تکیه بر حدیث شریف امام رضا(ع) در مناظره با عمران صابی («اعْلَمْ أَنَّ الْإِبْدَاعَ وَ الْمَشِیَّةَ وَ الْإِرَادَةَ مَعْنَاهَا وَاحِدٌ وَ أَسْمَاءُهَا ثَلَاثَةٌ»)، اثبات می‌کند که اراده، مشیت و ابداع، همگی ناظر به یک حقیقت واحد به نام «نور» هستند. در منظومه فکری ایشان، عوالم هستی در سه رتبه متوالی تفکیک می‌شوند: ۱. مرتبه علیا (ذات فاعل و خالق)؛ ۲. مرتبه وسطی (فعل، ابداع و اراده که نور علم است)؛ ۳. مرتبه سفلی (مخلوقات و مفعولات که کلمات و حروف نامیده شده‌اند). در این ساختار، اراده هرگز در رتبه ذات باری‌تعالی نبوده، بلکه در مرتبه فعل و احداث قرار دارد.
۲. ابطال فاعل بالایجاب فلسفی و اثبات حدوث ذاتی اراده
یکی از نقاط عطف این مقاله، تبیین مرز کلام وحیانی با فلسفه مشاء و صدرایی است. در نگاه فلاسفه، چون علم الهی علت فاعلی صدور ماسوی است و علم عین ذات است، خداوند ناگزیر «فاعل بالایجاب» خواهد بود و مخلوقات به عنوان لوازم ذات، مسبوق به ازلیت خواهند شد. میرزای اصفهانی با استناد به فرمایش امام صادق(ع) («لَمْ یَزَلِ اللَّهُ عَالِماً قَادِراً ثُمَّ أَرَادَ») اثبات می‌کند که اراده صفت فعل است؛ لذا ازلی دانستن اراده مساوی با خروج از توحید ناب است. فعل الهی عین «احداث و پدید آوردن از نیستی» است و حقیقت حدوث با ازلیت تناقض صریح دارد.
۳. تفکیک اراده مصدری (فعل و رأی) از اراده حاصل‌مصدری (ثبوت علمی)
دکتر بنی‌هاشمی به شرح نوآوری میرزای اصفهانی در رمزگشایی از روایات سلسله‌مراتب آفرینش («عَلِمَ وَ شَاءَ وَ أَرَادَ وَ قَدَّرَ…») می‌پردازد. اراده الهی گاه به معنای مصدری یعنی نفس «اختیار کردن و احداث» است، و گاه به معنای حاصل‌مصدری استعمال می‌شود که عبارت است از «تعین علمی و نقشه اوصاف و خصوصیات نظام خلقت پیش از عینیت یافتن خارجی». این اراده حاصل‌مصدری، همان «علم ثانی» و عرصه تحقق «بداء» است که با علم ذاتی مکنون حق‌تعالی تمایز تام دارد.
مجموعه ۳۰ جلدی پژوهشکده معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
