تجلیل از شخصیتی کمنظیر در تاریخ معاصر حوزههای علمیه
به گزارش موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام، آیین نکوداشت اندیشههای کلامی آیتالله العظمی حاج شیخ لطفالله صافی گلپایگانی (ره) با حضور شخصیتهای تراز اول علم کلام، اساتید، پژوهشگران و فضلای حوزه علمیه برگزار شد. آیین نکوداشت اندیشههای کلامی آیتالله العظمی حاج شیخ لطفالله صافی گلپایگانی (ره) با مشارکت و همکاری نهادهای علمی و حوزوی در روز پنجشنبه ۲ بهمنماه ۱۴۰۴ در سالن کنفرانس کتابخانه آیتالله العظمی بروجردی (ره) برگزار شد. این مراسم به همت انجمن کلام اسلامی حوزه و همکاری بیت شریف مرحوم آیت العظمی صافی گلپایگانی (قدس سره) و با مشارکت موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام، پژوهشگاه قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی و دبیرخانه انجمنهای علمی حوزه و دیگر مراکز آموزشی و پژوهشی قم سازماندهی شد.
آیتالله صافی؛ آینه تمامنمای یک قرن تحولات فکری و اجتماعی
در ابتدای این مراسم، حجت الاسلام والمسلمین استاد سبحانی با اشاره به حیات پربار نزدیک به یک قرن آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره)، ایشان را شخصیتی «آینهوار» توصیف کرد که زندگی و اندیشهاش بازتابی روشن از تحولات فکری، سیاسی و اجتماعی حوزههای علمیه و جامعه شیعی در دوران معاصر است؛ شخصیتی که مطالعه ابعاد وجودی او، هم شناخت گذشته را ممکن میسازد و هم افقهایی تازه برای آینده میگشاید.
مدیرعامل موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام با انتقاد از کمتوجهی به بازخوانی و پاسداشت شخصیتهای بزرگ علمی، تأکید کرد که در فرهنگ معاصر شیعه، نوعی بیاعتنایی نهادینهشده نسبت به سرمایههای هویتی و علمی گذشته وجود دارد. وی خاطرنشان کرد که اگر چنین شخصیتهایی در دیگر فرهنگها حضور داشتند، با برنامهریزی گسترده به نسلهای آینده معرفی میشدند، در حالی که ما در این زمینه دچار قصور جدی بودهایم.
در ادامه، به تصمیم انجمن علمی کلام حوزه اشاره شد که با توجه به گستردگی ابعاد شخصیتی آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره)، تمرکز این آیین را بهصورت تخصصی بر بعد کلامی و معرفتی اندیشه ایشان قرار داده است؛ چرا که پرداختن به همه ابعاد علمی، فقهی، اجتماعی و سیاسی ایشان در یک نشست امکانپذیر نیست و نیازمند پژوهشهای مستقل و تخصصی است.
یکی از محورهای مهم این سخنرانی، هشدار نسبت به سطحینگری در مواجهه با آثار علمی بزرگان بود. سخنران با اشاره به حجم گسترده آثار مکتوب و نرمافزاری آیتالله صافی، تأکید کرد که صرف نگاه به عناوین، فهرستها یا برخی موضعگیریهای مقطعی، نمیتواند عمق حرکت فکری و منظومه معنوی ایشان را آشکار سازد و این جلسه باید سرآغازی برای مراجعه عمیق و روشمند محققان به این آثار باشد.
شخصیتی چندساحتی؛ فقیه، متکلم و حدیثشناس
در بخش دیگری از سخنرانی، آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره) بهعنوان شخصیتی چندجانبه معرفی شد که صرفاً یک فقیه یا متکلم نظری نبود، بلکه در عرصههای مختلف علمی، حدیثی، اجتماعی و حتی سیاسی حضوری فعال و اثرگذار داشت. وی همواره درگیر مسائل واقعی جامعه و مواجهه مستقیم با جریانهای فکری رقیب بود و اندیشه کلامی خود را در بستر نیازهای عینی زمانه شکل میداد.
از مهمترین نکات مطرحشده، تبیین «مسئلهمحوری» در روش کلامی آیتالله صافی بود. برخلاف بسیاری از متکلمان که به ارائه منظومههای جامع و نظاممند کلامی میپردازند، ایشان تمرکز خود را بر مسائل و چالشهای عینی هر دوره قرار میداد و متناسب با نیاز زمان، وارد میدان پاسخگویی کلامی میشد؛ رویکردی که باعث حضور فعالتر و مؤثرتر در عرصه منازعات فکری معاصر شده است.
ریاست محترم بنیاد بین المللی امامت، با اشاره به تاریخ مکاتب کلامی امامیه، تأکید کرد که آیتالله صافی به یک روش همگن و واحد پایبند نبود، بلکه به اقتضای موضوع، از روشهای متنوع عقلی، نقلی، حدیثی و تطبیقی بهره میگرفت. گاه با رویکردی نزدیک به متکلمان بغدادی به تحلیلهای عقلی میپرداخت و گاه همچون فقیهی محدث، در دل روایات و نصوص دینی به تبیین مسائل اعتقادی مینشست.
از دیگر ویژگیهای برجسته روششناسی آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره)، ایجاد توازن میان عقل و نقل بود. وی نه در دام عقلگرایی افراطی میافتاد و نه به نصگرایی صرف بسنده میکرد، بلکه همواره مراقب بود نتایج استنباطهای نقلی با اصول قطعی عقلانی کلام امامیه ناسازگار نباشد و بالعکس.
در پایان سخنرانی، رئیس انجمن علمی کلام حوزه ابراز امیدواری کرد که این آیین نکوداشت، نقطه آغازین برای پژوهشهای جدیتر و تخصصیتر درباره اندیشههای کلامی آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره) باشد و ارائههای اساتید حاضر، ابعاد تازهای از میراث فکری این مرجع فقید را پیش روی محققان و علاقهمندان بگشاید.
تأکید بر نقش مرزبانان فکری در حفظ مکتب اهلبیت در بیانات استاد جبرئیلی
حجتالاسلام و المسلمین استاد محمد صفر جبرئیلی، سخنان خود را با قرائت حدیثی از امام صادق(ع)، آغاز کرد نقش علمای شیعه را به عنوان «مرزبانان مکتب» برشمرد و بیان کرد که علما پاسداران حریم اعتقادی شیعیان هستند و باید در برابر هرگونه انحراف و تهاجم فکری ایستادگی کنند.
ایشان به سه نوع مرزبانی اشاره کرد: نخست مرزهای جغرافیایی، دوم مرزهای جسمی و بهداشتی که توسط پزشکان حفظ میشود، و سوم مرزبانی فکری و اعتقادی که وظیفهای سنگینتر و حساستر است.
استاد جبرئیلی با اشاره به مناظرات تاریخی مانند مناظره امام صادق(علیه السلام) با یک زندیق، بر اهمیت دفاع عقلانی و استدلالی از معارف شیعی تأکید کرد و مرزبانانی چون ابن قبله، ابوالقاسم بلخی و نجاشی را نمونههایی از این جریان دانست.
وی با تجلیل از مقام علمی و تقوایی آیتالله العظمی صافی گلپایگانی، ایشان را نمادی از مرزبانی فکری در دوران معاصر معرفی کرد و بر وحدتگرایی و پرهیز از تفرقه به عنوان دغدغه اصلی این مرجع بزرگ تأکید نمود.
ایشان با اشاره به کتاب «مع الخطیب» نوشته آیتالله صافی، انتشار این اثر را نمونهای از اقدام به موقع در دفاع از حریم مکتب اهلبیت(علیهم السلام) دانست که ابتدا به دلیل جلوگیری از شقاق منتشر نشد، اما با احساس خطر برای مرزهای اعتقادی، به چاپ رسید.
استاد جبرئیلی با اشاره به تأکیدات آیتالله صافی بر دشمن مشترک جهان اسلام، همچون صهیونیسم و استعمار، از توجه ویژه ایشان به حمایت از مرزبانان فکری و رصد دقیق تهاجمات فرهنگی سخن گفت.
ایشان به هفت جبهه مبارزه فکری آیتالله صافی اشاره کرد: تجدیدنظرگرایان، غلوگرایان، سلفیه و وهابیت، اهل سنت منتقد، تصوف و عرفان، فلسفه و بهائیت. وی بهویژه بر کتاب «صراط مستقیم» در پاسخ به شبهات وهابیت و کتاب «لآلئ الاخبار» در مبارزه با بهائیت تأکید کرد.
استاد جبرئیلی از طلاب جوان خواست تا با مطالعه آثار مرزبانانی مانند آیتالله صافی، با ادبیات، روشهای استدلال و شیوههای دفاع از مکتب آشنا شوند و این میراث را پاس دارند.
وی در پایان با قرائت عبارت مقام معظم رهبری در توصیف آیتالله صافی «فقیه عالیمقام و مرجع بصیر» بر عظمت شخصیت علمی و مرزبانی ایشان تأکید کرد و گفت: «هرچه بگوییم کم گفتهایم. اگر نقصی بود از من بود و اگر حسنى بود از آنِ مرحوم آیتالله العظمی صافی است.»
بررسی دیدگاههای کلامی آیتالله صافی گلپایگانی در اثبات خدا و توحید
در ادامه این جلسه علمی حجتالاسلام و المسلمین استاد رضا برنجکار ، با اشاره به جایگاه بلند آیتالله العظمی صافی گلپایگانی، بر گستردگی آثار ایشان تأکید شد. حدود نیمی از یکصد کتاب ایشان در حوزه کلام اسلامی است که نشاندهنده اهتمام ویژه این مرجع تقلید به مباحث اعتقادی و پاسخگویی به شبهات روز است. نحوه تألیف کتابهای ایشان، چه به صورت پرسش و پاسخ مستقیم و چه در قالب فصلبندی بر اساس سوالات رایج، گواه توجه ایشان به دغدغههای اعتقادی جامعه است.
یکی از ویژگیهای شاخص در آثار آیتالله صافی، نقد و بررسی دیدگاههای فلاسفه غرب و متفکران اهل سنت در کنار فلاسفه اسلامی است. ایشان با بهرهگیری همزمان از استدلالهای عقلی و نقلی (آیات و روایات)، به تبیین معارف دینی میپردازد. مباحث ایشان با موضوع «علیت» آغاز میشود که پایهای برای اثبات خداشناسی است.
استاد رضا برنجکار اصل علیت (نیاز جهان به علت) را میپذیرند، اما تفسیرهایی از آن که منجر به سلب اختیار از خدا، ایجاد ضرورت و یا تشبیه خالق به مخلوق شود را رد میکنند. در مسئله «علیت طبیعی» (مثلاً سوزاندن آتش)، نظریه مختار ایشان این است که هم ذات آتش و هم خاصیت سوزاندن آن، جعل الهی است. بنابراین، هم علیت طبیعی پذیرفته میشود و هم توحید افعالی خدا حفظ میگردد.
آیتالله صافی در کتاب «به سوی آفریدگار» تصریح میکنند که جهان – اعم از مادی و مجرد (ماوراءالطبیعه) – حادث است و به اراده خدا خلق شده است. ایشان دیدگاه فلاسفه درباره ازلی بودن جهان را با کتاب، سنت و استدلالهای عقلی ناسازگار میدانند. مراد از حدوث، تنها مسبوقیت زمانی نیست، بلکه حدوث ذاتی و نیاز ذاتی معلول به علت است.
توجه به «فطرت» از محورهای اصلی در آثار کلامی آیتالله صافی است. ایشان در آثار متعددی مانند «الهیات در نهج البلاغه» و «به سوی آفریدگار» بر فطری بودن خداشناسی و خداجویی تأکید کردهاند. معرفت فطری به خدا، نورانیتی الهی در نهاد انسان است که ادله عقلی اثبات خدا نیز ریشه در آن دارد. این معرفت، بدیهی و مشابه ادراک گرسنگی و تشنگی توصیف شده است.
ایشان در کتاب «الهیات در نهج البلاغه» به تفصیل به براهین اثبات خدا میپردازند. براهینی مانند برهان حرکت و تغییر، برهان امکان و وجوب (وجود)، برهان نظم و تناسب، و برهان «عَرْفَت اللهَ بِفسخ َالعزائم» از جمله استدلالهای مطرح شده است. ایشان با استناد به خطب نهج البلاغه، این براهین را تقریر و تشریح میکنند.
آیتالله صافی توحید را به معنای یگانگی ذاتی خدا و بیهمتایی و عدم شباهت ذاتی او با مخلوقات میدانند. ایشان به صراحت نظریه «وحدت وجود» را رد کرده و آن را مخالف توحید حقیقی میشمرند. توحید از نگاه ایشان تنها یک مفهوم نظری نیست، بلکه لوازم عملی دارد که مهمترین آنها، عبادت خالصانه، توکل و عدم تسلیم در برابر طاغوت است.
در توحید صفاتی، هم بر بیشباهتی صفات خدا به مخلوقات تأکید میشود و هم از نظریه متکلمان مبنی بر عینیت صفات با ذات دفاع میگردد. در توحید افعالی، مراد این است که خداوند در خلق، رزق و تدبیر عالم شریک ندارد. در توحید عبادی نیز با اشاره به شبهات وهابیت، توضیح داده میشود که طلب کمک از اولیای الهی (با اعتقاد به اینکه آنان مجری اراده خدا هستند) نه تنها شرک نیست، بلکه از عقاید شیعه است.
دیدگاههای کلامی آیتالله العظمی صافی گلپایگانی، نشاندهنده منظومه فکری منسجمی است که با حفظ پایههای اصیل اسلامی و با استفاده از عقل، نقل و فطرت، به تبیین و دفاع از اعتقادات میپردازد. توجه همزمان به استدلالهای فلسفی، متون دینی و نیازهای اعتقادی روز، از ویژگیهای برجسته مکتب کلامی این مرجع فرزانه به شمار میآید.
تجلیل از مرجعیت بصیر و تأکید بر تقریب مذاهب در نشست علمی حوزه
حجتالاسلام و المسلمین استاد عبدالمجید زهادت از آقای سبحانی و همکارانش به دلیل برگزاری این محفل علمی تشکر کرد و با اشاره به تعبیر «مرجع بصیر» برای مرجعیت بزرگوار، به ویژگیهای علمی و بینشی ایشان در دفاع از حریم ولایت و دین پرداخت.
استاد عبدالمجید زهادت به سه ویژگی مهم مرجع بصیر اشاره کرد: اهتمام به تقریب بین مذاهب با حفظ اصول اعتقادی، تأکید بر مرجعیت علمی اهلبیت همراه با حق حکومت، و ورود محققانه و آزاداندیشانه به مباحث کلامی بدون ایجاد تشویش در میان عموم مردم.
وی توضیح داد که تقریب به معنای نادیده گرفتن اصول نیست، بلکه باید با حفظ عقاید صحیح، زمینههای همگرایی بین مسلمانان را فراهم کرد؛ روشی که در سیره مراجع بزرگوار شیعه دیده میشود.
استاد عبدالمجید زهادت با اشاره به کتاب «امان الامه»، بر این نکته تأکید کرد که مرجعیت علمی اهلبیت در کنار حق حکومت و امامت آنان مطرح است و نباید یکی را فدای دیگری کرد.
وی با اشاره به روش مرجع بصیر در طرح مباحث کلامی، بر لزوم آزاداندیشی همراه با مسئولیتپذیری در برابر جامعه مؤمنان تأکید و از عوارض طرح مطالب بدون ملاحظهبافی انتقاد کرد.
ایشان به آثار فراوان مرجع بصیر در موضوع امامت و مهدویت اشاره کرد و از کتابهایی مانند «معارف الدین» و «لمحات» یاد کرد که حاوی نکات بدیع در دفاع از معارف اهلبیت هستند.
وی با اشاره به نوآوریهای مرجع بصیر در تفسیر آیه تطهیر، توضیح داد که حتی با فرض اراده تشریعی نیز میتوان عصمت اهلبیت را ثابت کرد و به نقد تحریفهای تاریخی در احادیث پرداخت.
استاد عبدالمجید زهادت به کتاب «امان الامه» اشاره کرد که حدود پنجاهودو سال پیش نوشته شده، اما مطالب آن همچنان بهروز و مرتبط با شرایط کنونی است. وی به تأکید این کتاب بر مشترکات اسلامی و نقشههای استعمار و صهیونیسم جهانی اشاره نمود.
وی با تحسین روش گفتوگوی منطقی و محترمانه مرجع بصیر با ادیان و مذاهب دیگر، بر لزوم به کارگیری ادبیات نرم و اثرگذار در جذب مخاطبان و پرهیز از تعصب و توهین تأکید کرد.
ایشان از مسئولان خواست تا آثار این مرجع بزرگوار را به صورت منسجم و با ادبیات روز در دسترس طلاب و پژوهشگران قرار دهند و از آن به عنوان منبع درسی استفاده کنند.
در پایان، حجتالاسلام و المسلمین استاد عبدالمجید زهادت، با اشاره به احادیث ثقلین، سفینه و امان، بر لزوم تمسک به اهلبیت به عنوان امان امت و مرجعیت علمی و اخلاقی آنان تأکید کرد.
بررسی نوآوریهای مهدوی آیتالله صافی گلپایگانی در نشست علمی
در ادامهی این نشست، حجتالاسلام والمسلمین استاد محمدرضا فؤادیان با تقدیر از حضار و اساتید حاضر، به ویژه حجتالاسلام و المسلمین استاد محمدتقی سبحانی و حضرت آیتالله محمد حسن صافی گلپایگانی ، به بیان مختصر و مفید مباحث خود پرداخت.
یکی از محورهای اصلی استاد محمدرضا فؤادیان ، تبیین «مهدویت اجتهادی» به عنوان شاخصه بارز آثار آیتالله العظمی صافی گلپایگانی بود. سخنران با اشاره به تسلط ایشان در فقه و اصول، بیان کرد که این توانمندی در مباحث مهدویت نیز جاری شده و موجب تمایز آثار ایشان از دیگران گردیده است.
ایشان به نوآوریهای روشی آیتالله صافی در کتاب «منتخب الاثر» اشاره کرد. از جمله این ابتکارات میتوان به نمایهسازی دقیق روایات، پرهیز از تکرار و تقطیع، گزینش احادیث معتبر و توجه به روایتهای فریقین اشاره نمود. این روششناسی منحصربهفرد، الگویی برای پژوهشهای حدیثی در حوزه مهدویت فراهم کرده است.
استاد محمدرضا فؤادیان، با اشاره به رویکرد آیتالله صافی در مواجهه با شبهات، یادآور شد که ایشان با آگاهی از اندیشههای رقیب و جریانهای فکری مختلف، اثری پدید آورده که همچون عصای دست محققان برای پاسخگویی به شبهات مهدوی قابل استفاده است.
در بخش محتوایی، فؤادیان به نوآوریهایی چون تبیین ابعاد وابستگی عالم به امام عصر(عج)، استفاده از معارف مختلف برای اثبات مهدویت شخصیه، و ارائه وجه جمع میان روایات به ظاهر متعارض اشاره کرد. این تحلیلهای عمیق و جامع، از ویژگیهای بارز آثار آیتالله صافی است.
استاد محمدرضا فؤادیان در ادامه با ادای احترام، سه پیشنهاد کاربردی ارائه داد: اول، افزودن «فهرستهای محتوایی و فنی» به آثار برای تسهیل پژوهش؛ دوم، انجام «نیازسنجی پژوهشی» برای شناسایی موضوعات جدید در راستای گسترش اندیشههای ایشان؛ و سوم، تدوین «روششناسی پاسخگویی به شبهات» به منظور الگوسازی برای طلاب و محققان.
در پایان، حجتالاسلام و المسلمین استاد محمدرضا فؤادیان با تأکید بر ضرورت بهرهگیری بیشتر از گنجینه علمی آیتالله صافی گلپایگانی، ازبنیاد بین المللی امامت، مراکز علمی و حوزوی خواست تا با تعریف پروژههای پژوهشی و پایاننامههای کاربردی، به توسعه و ترویج این اندیشهها کمک کنند.
تأکید بر بازشناسی آثار علمی و مرجعیت آگاه و بصیر
حضرت آیتالله شیخ محمد حسن صافی در اختتامیه این مراسم، با تبریک حلول ماه شعبان و اعیاد و مناسبتهای این ماه، به ویژه شب ولادت حضرت سیدالشهدا(ع) و میلاد حضرت بقیهالله(عج)، سخنان خود را آغاز کردند.
ایشان در ادامه با یادآوری مقام مرجع بزرگ شیعه، آیتالله العظمی بروجردی، به نقش ایشان در تأسیس مسجد اعظم و کتابخانه مدرن قم اشاره کردند و از برگزارکنندگان، به ویژه اساتیدی چون حجتالاسلام و المسلمین محمدتقی سبحانی، حجتالاسلام و المسلمین رضا برنجکار، برای تشکیل این جلسه باشکوه تشکر ویژه کردند و برای آنان افزایش توفیقات در خدمت به مکتب اهل بیت(علیهم السلام) را مسئلت نمودند.
ایشان با اشاره به کتابهایی مانند «پرتوی از معارف اسلام»، بر ضرورت آشنایی بیشتر مجامع علمی حوزه با آثار و نظرات آیتالله العظمی صافی تأکید کردند و یادآور شدند که متأسفانه هنوز بسیاری از مراکز علمی حوزه با عمق آثار ایشان آشنا نیستند.
یکی از امتیازات برجسته آیتالله العظمی صافی، آگاهی به مسائل روز و دفاع مستمر از حریم اهل بیت(ع) عنوان شد. ایشان در طول عمر خود، همواره در برابر شبهات و هجمههای فکری ایستادگی کرده و پاسخهای مستدلی ارائه داده بودند.
آیتالله صافی به کتاب «پرتوی از معارف اسلام» اشاره کردند که پاسخی مستدل به شبهات مطرحشده در حسینیه ارشاد قبل از انقلاب بود. این کتاب به عنوان دایرهالمعارفی از تاریخ صدر اسلام و مسائل اعتقادی توصیف شد.
ایشان نقل کردند که آیتالله العظمی صافی در سنین کمتر از بیست سالگی، در پاسخ به مطالب انحرافی مجله «همایون»، موضعی قاطع و علمی اتخاذ کرده و دفاع از حریم تشیع را وظیفه اصلی یک عالم دینی میدانستند.
آیتالله صافی در مورد نگاه آیتالله العظمی صافی(ره) به مسئله تشرف به محضر امام عصر(عج) توضیح دادند که ایشان بر جنبههای معنوی و تربیتی این ارتباط تأکید داشتند، نه صرف ادعاهای ظاهری.
نمونهای دیگر از دفاع ایشان، پاسخ به توهین رئیسجمهور لیبی (قذافی) به حضرت امیرالمومنین(ع) بود. آیتالله العظمی صافی با آگاهی از این موضوع، با نوشتن نامهای به مرحوم امام خمینی(ره)، از دعوت رسمی از قذافی به ایران جلوگیری کردند.
ایشان همچنین از مخالفت آیتالله العظمی صافی با تأسیس یک مدرسه در تهران که قصد ترویج افکار خاصی را داشت، یاد کردند و این اقدام را نمونهای از هوشیاری و مرزبانی ایشان در عرصه اجتماعی دانستند.
آیتالله صافی به نقش مؤثر آیتالله العظمی صافی در تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی و نیز حضور ایشان در شورای نگهبان اشاره کردند. ایشان در شورای نگهبان با قاطعیت در برابر مصوبات خلاف شرع ایستادگی میکردند.
ذکر شد که آیتالله العظمی صافی هرگز برای کسب مرجعیت تلاش نکردند و حتی پس از رحلت آیتالله العظمی گلپایگانی، با اصرار علما این مسئولیت را پذیرفتند. ایشان مرجعیت را امانتی الهی میدانستند.
در سنین بالای نود سال، در پاسخ به کتابی حاوی ۱۷۰ شبهه ضد شیعی، کتاب «صراط مستقیم» را تألیف کردند که پاسخی مستند و قوی به این شبهات بود و مورد توجه اساتید حوزه قرار گرفت.
آیتالله صافی به رابطه نزدیک علمی آیتالله العظمی صافی با استادشان، آیتالله العظمی بروجردی اشاره کردند. ایشان حدود شانزده سال پاسخگوی استفتائات شرعی مردم در دفتر آیتالله بروجردی بودند.
پس از رحلت آیتالله بروجردی، ایشان به مدت حدود سی و سه سال، پاسخگوی اصلی استفتائات در دفتر آیتالله العظمی گلپایگانی بودند و بخش عمدهای از کتاب «جامع الاحکام» منتسب به آقای گلپایگانی، حاصل نظرات و پاسخهای ایشان است.
تسلط ایشان بر فقه قضایی و کتاب مفید ایشان در این زمینه، مرجعی مهم برای قضات محسوب میشود. همچنین پاسخهای ایشان به استفتائات پزشکی و دیگر مسائل، در مجموعههای مدونی گردآوری شده است.
آیتالله العظمی صافی با وجود مقام علمی بالا، ارتباطی گرم و صمیمی با مردم، به ویژه جوانان و نوجوانان داشتند و دغدغههای معیشتی و اجتماعی آنان را پیگیری میکردند.
ایشان همواره بر لزوم آگاهی علما و مراجع از مسائل سیاسی و بینالمللی تأکید داشتند و در بیانیهها و دیدارهای خود، مواضع روشن و اصلاحی را بیان میکردند.
در پایان سخنان، سه پیشنهاد عملی برای پاسداشت مقام علمی آیتالله العظمی صافی مطرح شد: ۱- بازنشر آثار ایشان با فهرستبندی موضوعی. ۲- نیازسنجی موضوعی و تدوین مقالات علمی برای برگزاری همایشی بزرگ. ۳- تدوین متن آموزشی درسی کلامی از مجموعه آثار ایشان برای تدریس در حوزههای علمیه.
سخنرانی حضرت آیت الله محمد حسن صافی گلپایگانی با تشکر از همه اساتید، میهمانان و برگزارکنندگان، به ویژه انجمن کلام حوزه علمیه قم و دفتر مرجعیت آیتالله العظمی صافی گلپایگانی به پایان رسید و امیدواری برای تداوم چنین نشستهای علمی ابراز شد.
